درگیری و توهین با مأمور شهرداری از موضوعات پرتکرار در پروندههای کیفری است، بهویژه زمانی که نیروهای اجرائیات برای جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز، سد معبر یا جمعآوری دستفروشان اقدام میکنند. بسیاری تصور میکنند هرگونه مقاومت یا بیاحترامی به مأمور شهرداری همانند پلیس، مشمول جرم «تمرد نسبت به مأمور دولت» است؛ اما از نظر حقوقی، جایگاه شهرداری بهعنوان نهاد عمومی غیردولتی، ابهامات مهمی در تعیین عنوان مجرمانه ایجاد کرده است.
در این مقاله بهصورت دقیق و مستند، حکم درگیری و توهین با مأمور شهرداری، شمول یا عدم شمول ماده ۶۰۷، نقش ماده ۱۰۷ قانون شهرداری و مجازاتهای قابل اعمال را بررسی میکنیم.
حکم درگیری و توهین با مامور شهرداری چیست؟
درگیری یا توهین با مأمور شهرداری، بسته به نوع رفتار ارتکابی، جایگاه مأمور، شرایط وقوع حادثه و تفسیر دادگاه از قوانین مرتبط، میتواند عناوین کیفری متفاوتی داشته باشد. برخلاف تصور عمومی، هرگونه مقاومت در برابر مأمور شهرداری الزاماً «تمرد نسبت به مأمور دولت» محسوب نمیشود و تشخیص عنوان مجرمانه، نیازمند بررسی دقیق مواد قانونی است.
📌 اگر صرفاً توهین لفظی باشد
در صورتی که رفتار فرد صرفاً شامل فحاشی، استعمال الفاظ رکیک یا بیاحترامی باشد و مشتمل بر نسبت دادن زنا یا لواط (قذف) نباشد، تهدید جدی محسوب نشود و همراه با ضرب و جرح نباشد، در اغلب موارد عنوان توهین ساده موضوع ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی مطرح میشود. که مجازات آن جزای نقدی درجه شش است و جرم از نوع قابل گذشت محسوب میشود؛ یعنی با رضایت شاکی (مأمور)، امکان توقف تعقیب یا اجرای حکم وجود دارد.
📌 اگر درگیری فیزیکی رخ دهد
چنانچه علاوه بر توهین، درگیری فیزیکی نیز صورت گرفته باشد، موضوع وارد قلمرو جرایم شدیدتری میشود:
- ایراد ضرب و جرح عمدی
- تخریب اموال
- تهدید
- اخلال در نظم عمومی
در این حالت، علاوه بر توهین، جرم ضرب و جرح عمدی نیز مطرح میشود و بسته به میزان صدمه، دیه، حبس تعزیری یا در موارد خاص قصاص عضو قابل اعمال خواهد بود.
📌 آیا عنوان «تمرد» قابل اعمال است؟
اینجا نقطه اختلاف مهم حقوقی شکل میگیرد. ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی درباره «تمرد نسبت به مأمورین دولت در حین انجام وظیفه» صحبت میکند. اما پرسش این است که آیا مأمور اجرائیات شهرداری، مأمور دولت محسوب میشود؟
بر اساس نظر غالب حقوقی و نشست قضایی یزد:
- کارکنان شهرداری نهاد عمومی غیردولتی هستند،
- بنابراین مشمول عنوان مأمور دولت موضوع ماده ۶۰۷ نیستند،
- و در نتیجه عنوان تمرد درباره آنها محل تردید جدی است.
با این حال، در برخی رویههای قضایی، دادگاهها عنوان تمرد را نیز پذیرفتهاند؛ بنابراین پاسخ قطعی و یکنواخت در همه شعب وجود ندارد.
تحلیل نشست قضایی درباره شمول یا عدم شمول ماده ۶۰۷ نسبت به مامورین شهرداری
یکی از مهمترین مباحث در پروندههای مربوط به درگیری با مأمور شهرداری، امکان اعمال ماده ۶۰۷ قانون تعزیرات (جرم تمرد نسبت به مأمور دولت) است. برای پاسخ به این مسئله، یک نشست قضایی مهم در استان یزد برگزار شد که بهطور مستقیم به این پرسش پرداخته است که آیا مأمورین اجرائیات شهرداری مشمول عنوان «مأمورین دولت» در ماده ۶۰۷ هستند یا خیر؟
در این نشست، سه دیدگاه اصلی مطرح شد که بررسی آنها برای تحلیل حقوقی موضوع ضروری است.
📌 نظر هیأت عالی: خروج مأمورین شهرداری از شمول ماده ۶۰۷
هیات عالی با استناد به قوانین مرتبط با جایگاه شهرداری اعلام کرد:
- شهرداری طبق قوانین مربوط، نهاد عمومی غیردولتی است؛
- کارکنان آن، مأمور دولت به معنای خاص ماده ۶۰۷ محسوب نمیشوند؛
- بنابراین تمرد نسبت به مأمورین اجرائیات شهرداری، مشمول ماده ۶۰۷ نیست.
این نظر بر اصل مهم «تفسیر مضیق قوانین کیفری» تأکید دارد؛ یعنی در امور کیفری نمیتوان قانون را توسعه داد یا موسع تفسیر کرد.
📌 نظر اکثریت: عدم شمول با استناد به تصریح قانونگذار
اکثریت شرکتکنندگان در نشست نیز همین نتیجه را پذیرفتند و استدلال کردند:
- در تعریف مأمورین دولت در قوانین اداری، کارکنان شهرداری استثنا شدهاند.
- هرجا قانونگذار قصد داشته از مأمورین شهرداری نام ببرد، صراحتاً ذکر کرده است (مانند ماده ۶۰۹).
- عدم ذکر نام شهرداری در ماده ۶۰۷، نشاندهنده اراده آگاهانه قانونگذار است.
بنابراین از دیدگاه اکثریت، مأمورین اجرائیات شهرداری مشمول جرم تمرد موضوع ماده ۶۰۷ نیستند.
📌 نظر اقلیت: شمول مأمورین شهرداری در مفهوم عام «دولت»
در مقابل، نظر اقلیت دیدگاه گستردهتری ارائه داد:
- واژه «دولت» در ماده ۶۰۷ میتواند به معنای عام حاکمیت باشد؛
- کارکنان شهرداری نیز در راستای اعمال حاکمیت فعالیت میکنند؛
- در برخی مواد دیگر قانون تعزیرات، از کارکنان شهرداری در کنار کارمندان دولت نام برده شده است.
با این استدلال، اقلیت معتقد بود مأمورین شهرداری که رابطه استخدامی مستقیم دارند (نه پیمانکاران)، میتوانند مشمول ماده ۶۰۷ شوند.
مجازات توهین و درگیری با مامور شهرداری در عمل
پس از بررسی عناوین مجرمانه، مهمترین سؤال این است که در نهایت، مجازات درگیری و توهین با مأمور شهرداری چیست و دادگاهها در عمل چه حکمی صادر میکنند؟ پاسخ وابسته به نوع رفتار، شدت آسیب، سمت شغلی مأمور و شرایط وقوع جرم است. در این بخش، مجازاتها را بهصورت تفکیکی بررسی میکنیم.
📌 مجازات توهین به مامور شهرداری
اگر رفتار صرفاً شامل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک باشد، معمولاً مشمول ماده ۶۰۸ تعزیرات خواهد بود.
🔹 مجازات: جزای نقدی درجه شش
🔹 ویژگی مهم: این جرم قابل گذشت است؛ یعنی اگر مأمور شهرداری رضایت دهد، تعقیب یا اجرای مجازات متوقف میشود.
اما اگر توهین متوجه شهردار، معاون یا رؤسای ادارات شهرداری در حین انجام وظیفه باشد، با توجه به ماده ۱۰۷ قانون شهرداری و امکان استناد به ماده ۶۰۹ تعزیرات، مجازات میتواند شدیدتر باشد و حبس نیز در نظر گرفته شود.
📌 مجازات ضرب و جرح مامور شهرداری
اگر درگیری به صدمه بدنی منجر شود، موضوع مشمول مقررات ضرب و جرح عمدی در قانون مجازات اسلامی خواهد بود. مجازات شامل:
- پرداخت دیه بر اساس نوع جراحت
- حبس تعزیری (در صورت عمدی بودن)
- در موارد شدید، امکان قصاص عضو
نکته مهم این است که دیه مأمور شهرداری با دیه سایر افراد تفاوتی ندارد؛ اما دادگاه ممکن است به دلیل «حین انجام وظیفه بودن»، در تعیین مجازات تعزیری سختگیرانه تر عمل کند.
📌 در صورت پذیرش عنوان تمرد
اگر دادگاه عنوان تمرد (ماده ۶۰۷) را نیز بپذیرد، مجازات جداگانهای اعمال میشود:
- مقاومت یا حمله بدون سلاح → حبس سه ماه تا یک سال
- دست بردن به سلاح → حبس یک تا سه سال
- نشان دادن سلاح → حبس شش ماه تا دو سال
در این حالت، اگر همزمان ضرب و جرح نیز رخ داده باشد، برای هر دو جرم مجازات جداگانه تعیین میشود و قواعد تعدد جرم اعمال خواهد شد.
📌 نقش سابقه کیفری و شرایط مخففه
دادگاه در تعیین مجازات به عوامل زیر نیز توجه میکند:
- نداشتن سابقه کیفری مؤثر
- اظهار ندامت
- رضایت شاکی
- وضعیت خاص درگیری (تحریک قبلی، ازدحام، هیجان آنی)
در بسیاری از پروندههای درگیریهای لحظهای، با رضایت طرفین یا استفاده از نهادهای ارفاقی مانند تعلیق اجرای مجازات، حکم سبکتری صادر میشود.
نحوه شکایت و دادگاه صالح در پرونده درگیری با مامور شهرداری
پس از وقوع درگیری یا توهین، پرسش مهم این است که رسیدگی کیفری چگونه آغاز میشود و کدام مرجع صالح به پرونده رسیدگی میکند. دانستن این روند، هم برای مأمور شهرداری و هم برای شهروندی که با اتهام مواجه شده اهمیت دارد؛ زیرا نحوه طرح شکایت، تنظیم شکواییه و دفاع در مرحله تحقیقات، تأثیر مستقیم بر نتیجه پرونده دارد.
📌 مرجع صالح برای رسیدگی
پروندههای مربوط به توهین (ماده ۶۰۸)، ضرب و جرح عمدی، تهدید و حتی تمرد (در صورت پذیرش) در صلاحیت دادسرا و سپس دادگاه کیفری دو محل وقوع جرم است.
روند کلی به این صورت است:
- ثبت شکایت در دادسرا
- انجام تحقیقات توسط بازپرس یا دادیار
- صدور قرار جلب به دادرسی (در صورت احراز ادله)
- ارسال پرونده به دادگاه کیفری دو
- صدور حکم
اگر جرم از نوع قابل گذشت باشد (مانند توهین ساده)، با رضایت شاکی پرونده مختومه میشود.
📌 اهمیت صورتجلسه مأموران اجرائیات
در بسیاری از این پروندهها، اولین سند موجود، صورتجلسه تنظیمی توسط مأموران شهرداری است. این صورتجلسه معمولاً شامل شرح ماجرا، مشخصات طرفین، نحوه درگیری و اسامی شهود است.
نکته مهم این است که صورتجلسه مأمور شهرداری، دلیل قطعی و غیرقابل خدشه محسوب نمیشود؛ بلکه یکی از ادله است و باید توسط مقام قضایی ارزیابی شود. متهم حق دارد نسبت به آن اعتراض و دفاع ارائه کند.
📌 امکان شکایت متقابل
در برخی موارد، شهروند نیز مدعی میشود که:
- مأمور خارج از حدود وظیفه عمل کرده؛
- از الفاظ توهینآمیز استفاده کرده؛
- یا مرتکب ضرب و جرح شده است.
در این حالت، امکان طرح شکایت متقابل وجود دارد و پرونده ممکن است بهصورت متقابل مورد رسیدگی قرار گیرد. اگر اثبات شود مأمور خارج از چارچوب وظیفه قانونی اقدام کرده، حمایتهای خاص کیفری کاهش مییابد و ممکن است خود او نیز مسئولیت کیفری پیدا کند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون توهین و درگیری با مامور شهرداری مطرح شده است:
❓ اگر هنگام جمعآوری سد معبر با مأمور اجرائیات شهرداری درگیر لفظی شوم و به او فحاشی کنم، چه مجازاتی دارد؟
✅ اگر رفتار شما صرفاً شامل فحاشی یا استعمال الفاظ رکیک باشد و همراه با ضرب و جرح یا تهدید جدی نباشد، معمولاً عنوان «توهین ساده» موضوع ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی مطرح میشود. مجازات آن جزای نقدی درجه شش است. این جرم قابل گذشت است و در صورت رضایت مأمور، امکان توقف رسیدگی وجود دارد. اما اگر توهین در حین انجام وظیفه و متوجه شهردار یا مقام ارشد شهرداری باشد، ممکن است مشمول مقررات شدیدتری شود.
❓ در جریان جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز، مأمور شهرداری را هل دادم و او زمین خورد و دچار آسیب شد؛ آیا این تمرد محسوب میشود؟
✅ در چنین سناریویی، اولاً عنوان «ضرب و جرح عمدی» مطرح میشود و در صورت احراز آسیب، پرداخت دیه و احتمالاً حبس تعزیری در نظر گرفته خواهد شد. اما درباره تمرد، اختلافنظر وجود دارد. نظر غالب حقوقی این است که مأمورین اجرائیات شهرداری مشمول ماده ۶۰۷ (تمرد نسبت به مأمور دولت) نیستند؛ با این حال برخی دادگاهها ممکن است با تفسیر گسترده، عنوان تمرد را نیز اعمال کنند. بنابراین نتیجه نهایی وابسته به تشخیص دادگاه است.
❓ اگر مأمور شهرداری خودش به من توهین کند یا خارج از حدود وظیفه رفتار کند، آیا میتوانم از او شکایت کنم؟
✅ بله. اگر مأمور شهرداری خارج از حدود وظیفه قانونی اقدام کرده باشد یا مرتکب توهین، ضرب و جرح یا رفتار غیرقانونی شود، شما حق دارید علیه او شکایت کیفری مطرح کنید. در این حالت، حمایتهای خاص مربوط به مأمور در حین انجام وظیفه کاهش مییابد و پرونده مانند سایر جرایم عمومی رسیدگی میشود. حتی ممکن است پرونده بهصورت شکایت متقابل بررسی شود.