تمرد نسبت به مأمور دولت یکی از مهمترین جرایم علیه نظم عمومی و اقتدار حاکمیت در نظام حقوق کیفری ایران است. این جرم زمانی محقق میشود که فردی با علم و آگاهی، در برابر مأموری که در حال انجام وظیفه قانونی خود است، حمله یا مقاومت عملی انجام دهد. مجازات تمرد نسبت به مأمورین نیروی انتظامی، وضعیت قابل گذشت بودن این جرم، امکان استناد به دفاع مشروع و نحوه تنظیم لایحه دفاعیه تمرد نسبت به مأمور دولت از موضوعاتی است که در عمل، پروندههای متعددی را در دادگاههای کیفری به خود اختصاص داده است.
در این مقاله بهصورت دقیق، مستند و کاربردی به بررسی ابعاد مختلف جرم تمرد، ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، تمرد نسبت به مأمورین شهرداری و مهمترین نکات دفاعی در این اتهام میپردازیم.
تمرد نسبت به مأمور دولت چیست؟
تمرد نسبت به مأمور دولت در حقوق کیفری ایران به معنای هرگونه حمله یا مقاومت آگاهانه در برابر مأمور رسمی در حال انجام وظیفه قانونی است. مبنای قانونی این جرم در ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) پیشبینی شده و برای تحقق آن، وجود سه رکن قانونی، مادی و معنوی الزامی است. در این بخش، تعریف دقیق و ارکان تشکیلدهنده این جرم را بررسی میکنیم.
📌 تعریف لغوی و حقوقی تمرد
از نظر لغوی، تمرد به معنای سرپیچی، گردنکشی و نافرمانی است. اما در مفهوم حقوقی، تمرد صرفاً نافرمانی ساده نیست؛ بلکه باید همراه با حمله یا مقاومت عملی در برابر مأمور دولت باشد. مطابق ماده ۶۰۷:
«هرگونه حمله یا مقاومتی که با علم و آگاهی نسبت به مأمورین دولت در حین انجام وظیفه آنان به عمل آید، تمرد محسوب میشود.»
بنابراین، سه شرط اصلی در همین تعریف مستتر است:
- وجود حمله یا مقاومت عملی
- علم و آگاهی نسبت به مأمور بودن طرف مقابل
- وقوع رفتار در حین انجام وظیفه قانونی
📌 عنصر قانونی جرم تمرد
عنصر قانونی جرم تمرد، ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات مصوب ۱۳۷۵) است که بهطور صریح عنوان مجرمانه و مجازات آن را مشخص کرده است. این ماده سه وضعیت مجزا را برای تعیین مجازات پیشبینی کرده است:
- تمرد با نشان دادن اسلحه
- تمرد با دست بردن به اسلحه
- سایر اشکال تمرد بدون سلاح
همچنین تبصره ماده مقرر میکند اگر متمرد همزمان مرتکب جرم دیگری شود، به مجازات هر دو جرم محکوم خواهد شد.
📌 عنصر مادی جرم تمرد
عنصر مادی، همان رفتار خارجی و قابل مشاهدهای است که جرم را محقق میکند. در جرم تمرد، رفتار باید:
- فعل مثبت باشد (نه ترک فعل صرف)
- متضمن حمله یا مقاومت عملی باشد
نمونههای رایج عنصر مادی:
- درگیری فیزیکی با مأمور
- هل دادن یا ضربه زدن به پلیس
- جلوگیری فیزیکی از اجرای دستور
- کشیدن اسلحه یا دست بردن به آن
🔎 نکته مهم: صرف بیتوجهی به اخطار ایست، فرار ساده، یا اعتراض لفظی معمولاً بهتنهایی برای تحقق تمرد کافی نیست؛ مگر اینکه با مقاومت عملی همراه باشد.
📌 عنصر معنوی (سوءنیت) در تمرد
جرم تمرد از جرایم عمدی است و بدون سوءنیت محقق نمیشود. این سوءنیت شامل دو بخش است:
- سوءنیت عام: یعنی قصد انجام رفتار مقاومتی یا حمله.
- سوءنیت خاص: یعنی علم و آگاهی نسبت به اینکه طرف مقابل مأمور دولت است و در حال انجام وظیفه قانونی خود میباشد.
اگر فرد نداند شخص مقابل مأمور است (مثلاً لباس شخصی باشد و خود را معرفی نکند)، یا مأمور خارج از حدود وظیفه قانونی اقدام کند، امکان خدشه به عنصر معنوی وجود دارد و این موضوع در دفاع کیفری بسیار تعیینکننده است.
📌 چه کسانی «مأمور دولت» محسوب میشوند؟
در تفسیر ماده ۶۰۷، مأمور دولت شامل افرادی است که:
- مستخدم رسمی یا قراردادی دستگاههای دولتی باشند،
- تحت امر دولت فعالیت کنند،
- در چارچوب وظایف قانونی خود اقدام نمایند.
مأمورین نیروی انتظامی، ضابطین قضایی، مأمورین اجرایی برخی سازمانهای دولتی از مصادیق روشن این عنوان هستند. اما در خصوص مأمورین شهرداری و برخی نهادهای عمومی غیردولتی، اختلافنظرهایی وجود دارد که در بخش جداگانه بررسی خواهد شد.
مجازات تمرد نسبت به مأمورین نیروی انتظامی طبق ماده ۶۰۷
تمرد نسبت به مأمورین نیروی انتظامی از مصادیق روشن جرم موضوع ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) است. پلیس و ضابطین قضایی، مأمور دولت محسوب میشوند و هرگونه حمله یا مقاومت عملی نسبت به آنان در حین انجام وظیفه، در صورت احراز شرایط قانونی، مشمول مجازات مقرر در این ماده خواهد بود. شدت مجازات، بسته به نوع رفتار و استفاده از سلاح متفاوت است.
📌 تمرد همراه با نشان دادن اسلحه به قصد تهدید
اگر فرد متمرد صرفاً برای تهدید، اسلحه خود را به مأمور نشان دهد، حتی بدون شلیک یا استفاده عملی قانونگذار این رفتار را از موارد مشدد دانسته است.
🔹 مجازات: حبس از شش ماه تا دو سال
نکته مهم آن است که «قصد تهدید» عنصر اساسی در این بند است. بنابراین، اگر متهم بتواند فقدان قصد تهدید را اثبات کند، امکان تغییر عنوان یا تخفیف وجود دارد.
📌 تمرد با دست بردن به اسلحه در حین اقدام
در این حالت، شدت رفتار بیشتر است. صرف «دست بردن به اسلحه» در جریان تمرد حتی بدون استفاده مؤثر از نگاه قانون، وضعیت شدیدتری محسوب میشود.
🔹 مجازات: حبس از یک تا سه سال
در تحلیل حقوقی، این مورد از کیفیات مشدده عینی جرم تمرد تلقی میشود؛ زیرا خطر بالقوه بیشتری برای مأمور ایجاد میکند.
📌 سایر موارد تمرد بدون استفاده از سلاح
چنانچه تمرد بدون سلاح و بدون رفتار مسلحانه صورت گیرد مانند درگیری فیزیکی با پلیس، هل دادن، ضربه زدن، یا جلوگیری عملی از اجرای دستور رفتار مشمول بند سوم ماده ۶۰۷ خواهد بود.
🔹 مجازات: حبس از سه ماه تا یک سال
این بند، رایجترین شکل تمرد در پروندههای کیفری است؛ بهویژه در درگیریهای خیابانی، هنگام دستگیری یا اجرای احکام.
📌 جمع مجازاتها در صورت ارتکاب جرم دیگر
تبصره ماده ۶۰۷ تصریح میکند، اگر متمرد در حین تمرد مرتکب جرم دیگری نیز شود، به مجازات هر دو جرم محکوم خواهد شد. برای مثال:
- اگر همزمان با تمرد، به مأمور توهین کند → علاوه بر تمرد، به مجازات توهین نیز محکوم میشود.
- اگر ضرب و جرح عمدی وارد کند → علاوه بر تمرد، دیه یا حبس مربوط به ضرب و جرح نیز اعمال میشود.
- اگر خودروی پلیس را تخریب کند → عنوان تخریب نیز جداگانه بررسی خواهد شد.
بنابراین، در عمل ممکن است متهم با چند عنوان اتهامی همزمان مواجه شود که مجموع آنها مجازات سنگینتری را به دنبال دارد.
📌 آیا امکان تخفیف یا تبدیل مجازات وجود دارد؟
با وجود اینکه تمرد جرم غیرقابل گذشت است، قاضی میتواند با استناد به مواد ۳۷ و ۳۸ قانون مجازات اسلامی، در صورت وجود جهات تخفیف مانند:
- نداشتن سابقه کیفری
- ابراز ندامت
- همکاری با مرجع قضایی
- گذشت مأمور
مجازات را کاهش دهد، تعلیق کند یا به مجازات جایگزین حبس تبدیل نماید.
شرایط تحقق جرم تمرد و مرزبندی با فرار و مقاومت عادی
برای اینکه رفتار فردی عنوان «تمرد نسبت به مأمور دولت» پیدا کند، صرف نافرمانی یا حتی ناراحتی و اعتراض کافی نیست. قانونگذار در ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) شرایط مشخصی را برای تحقق این جرم در نظر گرفته است. تشخیص دقیق این شرایط، در بسیاری از پروندهها مرز میان محکومیت و برائت را تعیین میکند.
📌 لزوم در حال انجام وظیفه بودن مأمور دولت
برای تحقق جرم تمرد، مأمور باید در حال انجام وظیفه قانونی و در حدود صلاحیت خود باشد. اقدام او باید مستند به قانون و در چارچوب اختیارات قانونی صورت گیرد.
اگر مأمور خارج از وظیفه یا بدون اختیار قانونی اقدام کند، یکی از ارکان جرم تمرد مخدوش میشود.
📌 قانونی بودن دستور یا اقدام مأمور
صرف مأمور بودن کافی نیست؛ دستور باید مشروع و قانونی باشد. برای مثال، در جرایم غیرمشهود معمولاً نیاز به دستور قضایی است و ورود بدون مجوز به منزل اقدامی غیرقانونی محسوب میشود. در چنین مواردی، مقاومت ممکن است تمرد تلقی نشود و حتی مشمول دفاع مشروع باشد.
📌 تفاوت تمرد با فرار از مأمور
تمرد مستلزم حمله یا مقاومت عملی است. فرار ساده، بیتوجهی به اخطار ایست یا دور شدن از محل، بهتنهایی تمرد محسوب نمیشود؛ مگر اینکه با درگیری یا جلوگیری فیزیکی از اجرای وظیفه همراه باشد. در رویه قضایی نیز صرف فرار، برای تحقق تمرد کافی دانسته نشده است.
📌 مرزبندی تمرد با اعتراض لفظی
مشاجره یا اعتراض لفظی حتی تند بهتنهایی تمرد نیست. برای تحقق تمرد باید مقاومت جنبه عملی و فیزیکی داشته باشد. اعتراض لفظی ممکن است عنوان توهین داشته باشد، اما لزوماً تمرد نیست.
📌 دفاع مشروع در برابر اقدام غیرقانونی مأمور
اگر مأمور خارج از حدود قانونی عمل کند و خطر جدی و فوری ایجاد شود، مقاومت ممکن است در چارچوب دفاع مشروع بررسی شود. طبق ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی، وجود خطر قریبالوقوع، ضرورت دفاع و تناسب میان دفاع و خطر شرط پذیرش آن است. در این صورت، رفتار فرد ممکن است فاقد مسئولیت کیفری باشد.
تمرد نسبت به مأمورین شهرداری در پروندههای ساختوساز و اجرای مقررات شهری
یکی از موضوعات بحثبرانگیز در جرم تمرد، وضعیت مأمورین شهرداری است؛ بهویژه در پروندههای مربوط به جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز یا اجرای آرای کمیسیون ماده ۱۰۰. اینکه آیا تمرد نسبت به مأمور شهرداری مشمول ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی میشود یا خیر، در برخی موارد محل اختلاف و تفسیر است. در این بخش، ابعاد حقوقی این موضوع را بررسی میکنیم.
📌 جایگاه حقوقی شهرداری و شمول ماده ۶۰۷
در ماده ۶۰۷ از عبارت «مأمورین دولت» استفاده شده است. شهرداریها در نظام حقوقی ایران معمولاً به عنوان نهاد عمومی غیردولتی شناخته میشوند، نه دستگاه اجرایی کلاسیک دولتی. به همین دلیل برخی حقوقدانان معتقدند عنوان «مأمور دولت» لزوماً شامل تمام کارکنان شهرداری نمیشود.
از سوی دیگر برخی محاکم، با تفسیر موسع، مأمورین شهرداری را نیز در چارچوب مأموران حاکمیتی مشمول حمایت ماده ۶۰۷ میدانند. بنابراین، تشخیص شمول یا عدم شمول ماده ۶۰۷ نسبت به مأمور شهرداری، در عمل به تفسیر دادگاه و شرایط پرونده بستگی دارد.
📌 تمرد در جریان جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز
طبق ماده ۱۰۰ قانون شهرداریها، مأمورین شهرداری مسئول جلوگیری از عملیات ساختمانی غیرمجاز هستند. در این موارد اگر مالک یا متخلف با مأمور شهرداری درگیر شود، مانع اجرای پلمب یا توقف عملیات گردد یا رفتار خشونتآمیز انجام دهد، ممکن است رفتار او تحت عناوین مختلفی مانند موارید زیر قابل تعقیب باشد:
- تمرد
- ممانعت از اجرای مقررات شهری
- توهین
- ضرب و جرح
- تخریب اموال عمومی
📌 حضور نیروی انتظامی در کنار مأمورین شهرداری
بر اساس نظریات مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه مأمورین انتظامی میتوانند با دستور مقام قضایی برای حفظ نظم و همکاری در کنار مأمورین شهرداری حضور داشته باشند. در این صورت، تمرد نسبت به مأمور نیروی انتظامی مشمول ماده ۶۰۷ خواهد بود. بنابراین اگر در جریان جلوگیری از ساختوساز، فرد با پلیس درگیر شود، عنوان تمرد نسبت به مأمور دولت بهوضوح قابل اعمال است.
📌 نکته مهم در دفاع از اتهام تمرد نسبت به مأمور شهرداری
در چنین پروندههایی، وکیل معمولاً بررسی میکند که:
- آیا مأمور شهرداری در حدود صلاحیت قانونی اقدام کرده است؟
- آیا دستور یا اقدام او مستند قانونی داشته؟
- آیا رفتار متهم حمله یا مقاومت عملی بوده یا صرفاً اعتراض لفظی؟
در بسیاری از موارد، عنوان اتهامی قابل تغییر یا تخفیف است؛ بهویژه اگر ارکان کامل جرم تمرد احراز نشود.
لایحه دفاعیه تمرد نسبت به مأمور دولت؛ نکات کلیدی تنظیم و استدلال
اولین گام در تنظیم لایحه دفاعیه، تحلیل ارکان جرم موضوع ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) است:
- آیا واقعاً «حمله یا مقاومت عملی» رخ داده است؟
- آیا مأمور در حال انجام وظیفه قانونی بوده است؟
- آیا متهم علم و آگاهی نسبت به مأمور بودن طرف مقابل داشته است؟
اگر پاسخ به هر یک از این پرسشها محل تردید باشد، میتوان بر همان نقطه تمرکز دفاعی کرد.
📌 ایراد به رکن مادی؛ نبود مقاومت عملی
در بسیاری از پروندهها، آنچه رخ داده صرفاً اعتراض لفظی، تلاش برای دور شدن از محل و یا فرار بدون درگیری بوده است. در چنین مواردی، دفاع باید تأکید کند که عنصر «مقاومت عملی» یا «حمله» محقق نشده و رفتار ارتکابی حداکثر میتواند عنوان دیگری داشته باشد، نه تمرد.
📌 ایراد به رکن قانونی؛ خارج بودن مأمور از حدود وظیفه
اگر مأمور فاقد دستور قانونی لازم بوده، خارج از صلاحیت اقدام کرده یا اقدام او فاقد مستند قانونی بوده است، میتوان استدلال کرد که شرط «حین انجام وظیفه قانونی» تحقق نیافته است و در نتیجه، عنوان تمرد قابل اعمال نیست. این محور در پروندههای مربوط به ورود به ملک خصوصی، جرایم غیرمشهود یا اقدامات بدون مجوز قضایی بسیار کاربرد دارد.
📌 استناد به فقدان سوءنیت (عنصر معنوی)
در لایحه دفاعیه میتوان مطرح کرد که متهم از مأمور بودن شخص مقابل اطلاع نداشته (مثلاً لباس شخصی بوده و خود را معرفی نکرده است) و رفتار وی ناشی از اضطراب، ترس یا سوءتفاهم بوده و قصد مقابله با اجرای قانون نداشته است. در صورت مخدوش شدن عنصر معنوی، جرم عمدی تمرد محقق نخواهد شد.
📌 استناد به دفاع مشروع
در مواردی که مأمور خارج از حدود قانونی عمل کرده و خطر فوری و جدی ایجاد شده، میتوان به ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی استناد کرد. برای پذیرش دفاع مشروع باید:
- خطر قریبالوقوع وجود داشته باشد؛
- دفاع ضرورت داشته باشد؛
- تناسب میان دفاع و خطر رعایت شده باشد.
در صورت احراز این شرایط، رفتار متهم ممکن است اساساً جرم محسوب نشود.
📌 درخواست تخفیف، تعلیق یا تبدیل مجازات
اگر دادگاه ارکان جرم را محقق بداند، مرحله بعدی دفاع تمرکز بر تخفیف مجازات است. در این مرحله میتوان به موارد زیر استناد کرد:
- نداشتن سابقه کیفری مؤثر
- ابراز ندامت و جبران خسارت
- گذشت مأمور
- شرایط خاص روحی و روانی زمان وقوع حادثه
با استناد به مواد ۳۷ و ۳۸ قانون مجازات اسلامی، امکان کاهش، تعلیق یا تبدیل مجازات وجود دارد.
نمونه لایحه دفاعیه در اتهام تمرد نسبت به مأمور دولت
ریاست محترم شعبه … دادگاه کیفری دو شهرستان …
با سلام و احترام
اینجانب … در خصوص اتهام تمرد نسبت به مأمور دولت موضوع ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی، به استحضار میرسانم که اولاً تحقق این جرم منوط به حمله یا مقاومت عملی نسبت به مأمور در حین انجام وظیفه قانونی است. در پرونده حاضر، اقدام مأمور خارج از حدود اختیارات قانونی بوده و مشروعیت لازم را نداشته است؛ بنابراین رکن قانونی جرم مخدوش است.
ثانیاً رفتار اینجانب متضمن حمله یا مقاومت عملی مؤثر نبوده و صرفاً در حد عدم تمکین یا دور شدن از محل بوده است که طبق رویه قضایی، برای تحقق تمرد کافی نیست. در نتیجه عنصر مادی جرم نیز احراز نمیشود.
همچنین اینجانب علم و آگاهی نسبت به مأمور بودن شخص مقابل نداشتهام و سوءنیت خاص وجود نداشته است. لذا عنصر معنوی نیز تحقق نیافته است.
با توجه به مراتب فوق و اصل برائت، صدور حکم بر برائت مورد تقاضاست. در غیر این صورت، با لحاظ فقدان سابقه کیفری و شرایط خاص پرونده، تقاضای اعمال تخفیف مجازات وفق مواد ۳۷ و ۳۸ قانون مجازات اسلامی را دارم.
با احترام
امضاء
نام و نام خانوادگی
تاریخ …
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون تمرد نسبت به مأمور دولت مطرح شده است:
❓ اگر هنگام ایست پلیس فرار کنم ولی درگیری نداشته باشم، آیا تمرد محسوب میشود؟
✅ صرف فرار یا بیتوجهی به اخطار ایست، بهتنهایی تمرد نیست. برای تحقق جرم موضوع ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی باید حمله یا مقاومت عملی در برابر مأمور وجود داشته باشد. اگر هیچ درگیری یا جلوگیری فیزیکی از انجام وظیفه رخ نداده باشد، معمولاً عنوان تمرد صدق نمیکند؛ هرچند ممکن است عناوین قانونی دیگری بررسی شود.
❓ اگر مأمور بدون حکم وارد ملک شخصی من شود و من مقاومت کنم، آیا مرتکب تمرد شدهام؟
✅ تحقق تمرد منوط به آن است که مأمور در حال انجام وظیفه قانونی باشد. اگر ورود بدون مجوز قضایی و خارج از حدود اختیارات قانونی انجام شده باشد، امکان استناد به دفاع مشروع یا فقدان رکن قانونی جرم وجود دارد. البته تشخیص این موضوع با دادگاه و بر اساس شرایط دقیق پرونده خواهد بود.
❓ اگر مأمور بعداً رضایت بدهد، آیا پرونده تمرد بسته میشود؟
✅ جرم تمرد از جرایم غیرقابل گذشت است و حتی با رضایت مأمور، تعقیب از جنبه عمومی متوقف نمیشود. با این حال، گذشت مأمور میتواند در تخفیف مجازات، تعلیق اجرای حکم یا تبدیل آن به مجازات جایگزین حبس مؤثر باشد.