در نظام حقوقی ایران، صرف داشتن حق بهتنهایی برای طرح دعوا یا دفاع در دادگاه کافی نیست، بلکه شخص باید از اهلیت قانونی برخوردار باشد. عدم توجه به این شرط اساسی میتواند منجر به توقف رسیدگی و حتی صدور قرار رد دعوا شود.
یکی از مهمترین ابزارهای دفاعی در این زمینه، ایراد عدم اهلیت خواهان و خوانده است که نقش تعیینکنندهای در سرنوشت پروندههای حقوقی دارد. آشنایی دقیق با مفهوم عدم اهلیت، موارد تحقق آن و مهلت طرح این ایراد، برای هر یک از اصحاب دعوا امری ضروری و اجتنابناپذیر محسوب میشود.
عدم اهلیت یعنی چه؟
در دعاوی حقوقی، اهلیت یکی از اساسیترین شرایط ورود افراد به فرایند دادرسی است. شخصی که قصد طرح دعوا یا دفاع از خود را دارد، باید از نظر قانونی توانایی انجام این اعمال را داشته باشد. عدم وجود این توانایی، تحت عنوان «عدم اهلیت» شناخته میشود و میتواند مانع رسیدگی ماهوی به دعوا گردد.
در اصطلاح حقوقی، عدم اهلیت به وضعیتی گفته میشود که شخص به دلیل فقدان یکی از شرایط قانونی، صلاحیت لازم برای اعمال حقوقی از جمله اقامه دعوا یا دفاع در دادگاه را ندارد. قانونگذار برای حفظ حقوق اشخاص ناتوان، شرایط مشخصی را برای اهلیت تعیین کرده است.
✅شرایط تحقق اهلیت در حقوق ایران
برای اینکه فردی واجد اهلیت قانونی محسوب شود، باید همزمان دارای شرایط زیر باشد:
- 📌 بلوغ: مطابق قانون مدنی، دختر با رسیدن به ۹ سال تمام قمری و پسر با رسیدن به ۱۵ سال تمام قمری بالغ شناخته میشود. پیش از این سن، فرد صغیر محسوب شده و اهلیت قانونی برای طرح یا دفاع از دعوا ندارد.
- 📌 رشد: رشد به معنای توانایی تشخیص نفع و ضرر در امور مالی است. هرچند سن مشخصی در قانون برای رشد تعیین نشده، اما رویه قضایی معمولاً ۱۸ سالگی را بهعنوان سن رشد در نظر میگیرد. شخص غیررشید یا سفیه در امور مالی فاقد اهلیت است.
- 📌 عقل (عدم جنون): جنون، چه دائمی و چه ادواری، موجب سلب اهلیت میشود. شخص مجنون نمیتواند رأساً در دادگاه اقدام کند و باید از طریق ولی یا قیم نمایندگی شود.
- 📌 عدم ورشکستگی در امور مالی: تاجر ورشکسته به حکم قانون از تصرف در اموال خود ممنوع است. به همین دلیل، در دعاوی مالی، اهلیت اقامه دعوا یا دفاع را نداشته و مانند محجور تلقی میشود.
در نتیجه، هرگاه یکی از این شرایط وجود نداشته باشد، شخص فاقد اهلیت بوده و حضور مستقیم او در دادرسی با ایراد قانونی مواجه خواهد شد.
ایراد عدم اهلیت چه زمانی مطرح میشود؟
در جریان رسیدگیهای قضایی، قانونگذار به طرفین دعوا این امکان را داده است که در صورت فقدان شرایط قانونی در طرف مقابل، از ادامه رسیدگی جلوگیری کنند. یکی از مهمترین این ابزارها، ایراد عدم اهلیت است که به عنوان یک ایراد شکلی میتواند مانع ورود دادگاه به ماهیت دعوا شود.
ایراد عدم اهلیت به اعتراض یکی از اصحاب دعوا نسبت به نداشتن اهلیت قانونی طرف مقابل برای اقامه دعوا یا دفاع از خود گفته میشود. به بیان ساده، اگر خواهان یا خوانده فاقد بلوغ، رشد، عقل یا اهلیت مالی باشد، طرف مقابل میتواند با استناد به قانون، این ایراد را مطرح کند.
⚖️ ماهیت حقوقی ایراد عدم اهلیت
ایراد عدم اهلیت از جمله ایرادات شکلی محسوب میشود؛ یعنی دادگاه پیش از بررسی اصل و ماهیت دعوا، ابتدا باید درباره آن اظهارنظر کند. در صورت پذیرش این ایراد، دادگاه وارد ماهیت دعوا نمیشود و رسیدگی متوقف خواهد شد. ایراد عدم اهلیت هم نسبت به خواهان قابل طرح است و هم نسبت به خوانده؛ بسته به اینکه کدامیک فاقد اهلیت باشند.
📝 چه کسانی میتوانند ایراد عدم اهلیت را مطرح کنند؟
- اگر خواهان فاقد اهلیت باشد → خوانده حق طرح ایراد دارد
- اگر خوانده فاقد اهلیت باشد → خواهان میتواند ایراد کند
دادگاه رأساً و بدون ایراد طرفین، معمولاً وارد بررسی عدم اهلیت نمیشود؛ مگر آنکه فقدان اهلیت کاملاً آشکار باشد.
❌نتیجه پذیرش ایراد عدم اهلیت توسط دادگاه
در صورتی که دادگاه ایراد عدم اهلیت را وارد بداند:
- رسیدگی به دعوا متوقف میشود
- امکان ادامه دعوا بدون حضور نماینده قانونی وجود ندارد
- در نهایت، قرار رد دعوا یا تصمیم مقتضی صادر خواهد شد
ایراد عدم اهلیت خواهان چیست؟
ایراد عدم اهلیت خواهان اعتراضی است که خوانده مطرح میکند زمانی که شخصِ طرحکننده دعوا به دلیل صغر، جنون، عدم رشد یا ورشکستگی، اهلیت قانونی برای اقامه دعوا نداشته باشد. در صورت پذیرش این ایراد، دادگاه بدون ورود به ماهیت، معمولاً قرار رد دعوا صادر میکند.
⚖️مستند قانونی ایراد عدم اهلیت خواهان
مبنای اصلی ایراد عدم اهلیت خواهان، بند ۳ ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی است. مطابق این ماده، در صورتی که:
«خواهان به جهتی از جهات قانونی از قبیل صغر، عدم رشد، جنون یا ممنوعیت از تصرف در اموال در نتیجه حکم ورشکستگی، اهلیت قانونی برای اقامه دعوا را نداشته باشد»
خوانده میتواند نسبت به این موضوع ایراد وارد نماید و دادگاه مکلف است پیش از ورود به ماهیت دعوا، ابتدا به این ایراد رسیدگی کند.
📝موارد تحقق ایراد عدم اهلیت خواهان
ایراد عدم اهلیت خواهان زمانی قابل طرح است که یکی از موارد زیر وجود داشته باشد:
📌 صغر (عدم بلوغ)
اگر خواهان به سن قانونی بلوغ نرسیده باشد، شخصاً حق طرح دعوا ندارد و باید ولی یا قیم او اقدام کند.
📌 عدم رشد (سفه)
خواهان غیررشید در امور مالی اهلیت اقامه دعوا ندارد و دادخواست او بدون دخالت نماینده قانونی، با ایراد مواجه خواهد شد.
📌 جنون
خواهان مجنون، چه جنون دائمی و چه ادواری، فاقد اهلیت است و طرح دعوا از سوی او معتبر نخواهد بود.
📌 ورشکستگی
در دعاوی مالی، تاجر ورشکسته به دلیل ممنوعیت از تصرف در اموال، اهلیت اقامه دعوا ندارد و باید مدیر تصفیه یا نماینده قانونی به جای او اقدام کند.
ایراد عدم اهلیت خوانده چیست؟
ایراد عدم اهلیت خواهان اعتراضی است که خوانده مطرح میکند زمانی که شخصِ طرحکننده دعوا به دلیل صغر، جنون، عدم رشد یا ورشکستگی، اهلیت قانونی برای اقامه دعوا نداشته باشد. در صورت پذیرش این ایراد، دادگاه بدون ورود به ماهیت، معمولاً قرار رد دعوا صادر میکند.
⚖️مستند قانونی ایراد عدم اهلیت خوانده
مبنای قانونی ایراد عدم اهلیت خوانده، ماده ۸۶ قانون آیین دادرسی مدنی است. بر اساس این ماده:
«در صورتی که خوانده اهلیت نداشته باشد، میتواند از پاسخ در ماهیت دعوا امتناع کند.»
این حکم قانونی نشان میدهد که قانونگذار خوانده فاقد اهلیت را مکلف به دفاع ماهوی نکرده و ادامه رسیدگی را منوط به تعیین نماینده قانونی او دانسته است.
✅تکلیف خوانده فاقد اهلیت در دادرسی
در صورتی که خوانده اهلیت قانونی نداشته باشد او نمیتواند شخصاً در دادرسی مشارکت مؤثر داشته باشد و باید نماینده قانونی وی مانند ولی قهری، قیم یا مدیر تصفیه (در صورت ورشکستگی) معرفی شود و تا زمان تعیین نماینده، رسیدگی متوقف خواهد شد. در صورتی که نماینده قانونی معرفی نشود، خواهان میتواند به استناد فقدان اهلیت خوانده، ایراد عدم اهلیت خوانده را مطرح نماید.
✅تفاوت ایراد عدم اهلیت خوانده با ایراد عدم اهلیت خواهان
در ایراد عدم اهلیت خواهان، معمولاً قرار رد دعوا صادر میشود اما در ایراد عدم اهلیت خوانده، هدف اصلی تعیین نماینده قانونی و جلوگیری از رسیدگی بدون حضور صحیح طرف دعواست.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون ایراد عدم اهلیت خواهان و خوانده مطرح شده است:
❓ اگر خواهان صغیر باشد و شخصاً دادخواست بدهد، تکلیف دعوا چیست؟
✅ اگر خواهان به سن قانونی نرسیده باشد، اهلیت اقامه دعوا ندارد و باید ولی قهری یا قیم او دادخواست را مطرح کند. در صورتی که خوانده به این موضوع ایراد بگیرد و دادگاه عدم اهلیت خواهان را احراز کند، معمولاً قرار رد دعوا صادر میشود و رسیدگی ادامه پیدا نخواهد کرد.
❓ آیا میتوان بعد از اولین جلسه دادرسی ایراد عدم اهلیت خواهان یا خوانده را مطرح کرد؟
✅ اصل بر این است که ایراد عدم اهلیت باید تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح شود. اما اگر عدم اهلیت بعد از جلسه اول ایجاد شود (مثلاً یکی از طرفین دچار جنون شود)، امکان طرح ایراد حتی پس از جلسه اول نیز وجود دارد.
❓ اگر خوانده دعوا مجنون باشد و نماینده قانونی معرفی نشود، دادگاه چه تصمیمی میگیرد؟
✅ در این حالت، خوانده فاقد اهلیت دفاع است و دادگاه بدون تعیین نماینده قانونی وارد رسیدگی ماهوی نمیشود. اگر نمایندهای مانند ولی یا قیم معرفی نگردد، خواهان میتواند ایراد عدم اهلیت خوانده را مطرح کند و رسیدگی تا تعیین نماینده متوقف خواهد شد.