مجازات ساخت مهر بدون مجوز و استفاده از مهر دیگری بدون اجازه از مهمترین مباحث مرتبط با جرم جعل در قانون مجازات اسلامی است. امروزه سازمانها، شرکتها، وکلا، پزشکان و سایر اشخاص دارای مهر اختصاصی هستند و هرگونه سوءاستفاده از آن میتواند پیامد کیفری جدی به دنبال داشته باشد.
قانونگذار در مواد ۵۲۳ تا ۵۳۲ قانون مجازات اسلامی، ساخت مهر، استفاده از مهر دیگری بدون اذن و حتی بهدست آوردن مهر ادارات و شرکتها را جرمانگاری کرده و برای هر مورد مجازات مشخصی تعیین نموده است. در این مقاله به بررسی دقیق مجازات ساخت مهر بدون مجوز، حکم استفاده از مهر دیگری بدون اجازه و شرایط تحقق این جرم میپردازیم.
تعریف ساخت مهر جعلی یا استفاده از مهر دیگری بدون اجازه
برای درک مجازات ساخت مهر بدون مجوز و استفاده از مهر دیگری بدون اجازه، ابتدا باید به تعریف قانونی «جعل» در قانون مجازات اسلامی مراجعه کرد. قانونگذار در ماده ۵۲۳ کتاب پنجم تعزیرات، ساختن مهر و بهکاربردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن را صراحتاً از مصادیق جرم جعل دانسته است. بنابراین این رفتارها صرفاً تخلف اداری نیستند، بلکه در صورت وجود شرایط قانونی، وصف کیفری دارند.
📌 تعریف جعل در ماده ۵۲۳ قانون مجازات اسلامی
مطابق ماده ۵۲۳، جعل و تزویر عبارت است از ساختن نوشته یا سند، ساختن مهر یا امضای اشخاص، تراشیدن، خراشیدن، الحاق، محو یا سیاه کردن، تقدیم یا تأخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ واقعی و همچنین بهکاربردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن، به قصد تقلب. از این تعریف چند نکته مهم برداشت میشود:
- «ساختن مهر» به تنهایی یکی از مصادیق جعل است.
- «استفاده از مهر دیگری بدون اجازه» نیز مستقلاً مصداق جعل محسوب میشود.
- وجود قصد تقلب شرط اساسی تحقق جرم است.
بنابراین اگر شخصی مهری را بدون مجوز قانونی بسازد یا مهر شخص دیگری را بدون اذن او در نوشتهای به کار ببرد و هدف او فریب یا ایجاد اثر حقوقی خلاف واقع باشد، رفتار او در چارچوب جرم جعل بررسی میشود.
⚖️ تفاوت میان ساخت مهر و استفاده از مهر دیگری
در تحلیل حقوقی باید میان دو رفتار تفکیک قائل شد:
1️⃣ ساخت مهر جعلی از روی مهر اصلی
2️⃣ استفاده از مهر اصلی متعلق به دیگری بدون اجازه
در حالت اول، فرد یک نسخه جعلی از مهر شخص یا نهاد دیگر میسازد. این رفتار در بسیاری از موارد مشمول مواد ۵۲۴ تا ۵۲۹ قانون مجازات اسلامی خواهد بود؛ بسته به اینکه مهر متعلق به چه شخص یا نهادی است.
در حالت دوم، فرد مهری نمیسازد بلکه مهر واقعی را بدون مجوز در اختیار گرفته و از آن استفاده میکند. این وضعیت معمولاً تحت شمول ماده ۵۳۰ یا ماده ۵۳۶ قرار میگیرد، بهویژه زمانی که موجب ضرر به حقوق و منافع صاحب مهر شود.
📌 آیا صرف ساخت مهر بدون استفاده، جرم است؟
یکی از مباحث چالشی در رویه قضایی این است که آیا اگر فردی مهری را بسازد اما از آن استفاده نکند، باز هم جرم محقق شده است یا خیر؟ در مواردی که مهر مربوط به:
- مقام رهبری یا رؤسای سه قوه
- نهادهای عمومی مانند شهرداری
- شرکتهای ثبتشده و تجارتخانهها
باشد، صرف ساخت مهر نیز مشمول مواد خاص قانونی و دارای مجازات مشخص است. اما در خصوص مهر صاحبان حرف و مشاغل مانند پزشکان یا وکلا، اختلافنظر قضایی وجود دارد که در بخش بعدی بهصورت تفصیلی بررسی خواهد شد.
مجازات ساخت مهر بدون مجوز در قانون مجازات اسلامی
پس از تعریف جعل در ماده ۵۲۳، قانونگذار در مواد ۵۲۴ تا ۵۳۲ قانون مجازات اسلامی (کتاب پنجم تعزیرات)، بسته به نوع مهر و جایگاه صاحب آن، مجازاتهای متفاوتی برای ساخت مهر بدون مجوز پیشبینی کرده است. بنابراین شدت مجازات مستقیماً به این بستگی دارد که مهر متعلق به چه شخص یا نهادی باشد. در ادامه، مهمترین مواد قانونی مرتبط با مجازات ساخت مهر بدون مجوز را بررسی میکنیم.
⚖️ مجازات جعل مهر مقام رهبری و رؤسای سه قوه (ماده ۵۲۴)
بر اساس ماده ۵۲۴، اگر شخصی مهر یا امضای مقام رهبری یا رؤسای قوای سهگانه را جعل کند یا با علم به جعل از آن استفاده نماید، مجازات او سه تا پانزده سال حبس خواهد بود. این سنگینترین مجازات در حوزه جعل مهر است؛ زیرا قانونگذار به دلیل جایگاه حاکمیتی این مقامات، حساسیت ویژهای نسبت به اعتبار اسناد منتسب به آنان دارد.
⚖️ مجازات جعل مهر نهادهای عمومی غیردولتی (ماده ۵۲۸)
طبق ماده ۵۲۸، هر کس مهر، منگنه یا علامت یکی از ادارات یا نهادهای عمومی غیردولتی مانند شهرداریها را جعل کند یا با علم به جعل از آن استفاده نماید:
🔹 علاوه بر جبران خسارت
🔹 به شش ماه تا سه سال حبس محکوم میشود.
در اینجا نیز صرف ساخت مهر بدون مجوز میتواند موجب مسئولیت کیفری شود.
⚖️ مجازات جعل مهر شرکتهای غیردولتی و تجارتخانهها (ماده ۵۲۹)
ماده ۵۲۹ ناظر به مهر شرکتهای خصوصی ثبتشده و تجارتخانهها است. اگر فردی مهر یا علامت این شرکتها را بدون مجوز بسازد یا با علم به جعلی بودن از آن استفاده کند علاوه بر جبران خسارت به سه ماه تا دو سال حبس محکوم خواهد شد.
شدت مجازات در این ماده کمتر از نهادهای عمومی است، زیرا موضوع مربوط به اشخاص حقوقی خصوصی است.
⚖️ مجازات بهدست آوردن و استفاده غیرمجاز از مهر ادارات و شرکتها (ماده ۵۳۰)
در این ماده، قانونگذار میان «ساخت مهر» و «استفاده از مهر اصلی بدون مجوز» تفاوت قائل شده است. اگر شخصی مهر، تمبر یا علامت ادارات و شرکتها را بدون مجوز به دست آورد و از آن به نحوی استفاده کند که موجب ضرر به حقوق و منافع آنها شود:
🔹 علاوه بر جبران خسارت
🔹 به دو ماه تا دو سال حبس محکوم میشود.
در این حالت، فرد مهری نساخته است؛ بلکه از مهر اصلی سوءاستفاده کرده است.
⚖️ مجازات کارمندان دولت در صورت جعل مهر (ماده ۵۳۲)
اگر مرتکب جعل مهر از کارکنان دولت، وزارتخانهها، شهرداریها یا نهادهای عمومی باشد:
🔹 به یک تا پنج سال حبس
🔹 و جزای نقدی مقرر در قانون
🔹 و در مواردی انفصال از خدمت
محکوم خواهد شد. قانونگذار در اینجا به دلیل سوءاستفاده از موقعیت اداری، مجازات شدیدتری پیشبینی کرده است.
📌 جمعبندی
| نوع مهر | ماده قانونی | مجازات حبس |
|---|---|---|
| مهر مقام رهبری و رؤسای سه قوه | ۵۲۴ | ۳ تا ۱۵ سال |
| مهر نهادهای عمومی | ۵۲۸ | ۶ ماه تا ۳ سال |
| مهر شرکتهای خصوصی | ۵۲۹ | ۳ ماه تا ۲ سال |
| استفاده غیرمجاز از مهر اصلی | ۵۳۰ | ۲ ماه تا ۲ سال |
آیا صرف ساخت مهر صاحبان حرف و مشاغل بدون استفاده از آن جرم است؟
یکی از مهمترین ابهامات در بحث مجازات ساخت مهر بدون مجوز، مربوط به مهر صاحبان حرف و مشاغل مانند پزشکان، وکلا، مهندسان و سایر اشخاص حقیقی است. سؤال این است که اگر شخصی صرفاً مهر یک پزشک یا وکیل را بسازد اما از آن استفاده نکند، آیا این رفتار بهتنهایی جرم محسوب میشود یا خیر؟
این موضوع در یک نشست قضایی در استان فارس (شیراز) مورد بررسی قرار گرفته و میان حقوقدانان و قضات اختلافنظر ایجاد کرده است.
⚖️ دیدگاه هیئت عالی: فقدان عنصر قانونی در برخی موارد
نظر هیئت عالی در نشست قضایی این بوده است که قانونگذار در مواد ۵۲۸ و ۵۲۹ بهطور صریح ساخت مهر اشخاص حقوقی دولتی، نهادهای عمومی و تجارتخانهها را جرمانگاری کرده است؛ اما در خصوص مهر صاحبان حرف و مشاغل (اشخاص حقیقی) نص صریحی برای «صرف ساخت بدون استفاده» وجود ندارد. بر این اساس:
🔹 اگر مهر مربوط به پزشک، وکیل یا مهندس باشد
🔹 و از آن استفادهای صورت نگرفته باشد
🔹 و مشمول مواد خاص ۵۲۴ تا ۵۳۰ نباشد
صرف ساخت مهر، فاقد عنصر قانونی مستقل و بهتنهایی جرم محسوب نمیشود.
⚖️ دیدگاه اکثریت: مهر از مصادیق نوشته است
در مقابل، برخی قضات معتقدند مهر نوعی «نوشته از پیش طراحیشده» است و چون ماده ۵۲۳ ساختن مهر را در تعریف جعل آورده، میتوان آن را مشمول مقررات عمومی جعل دانست. بر اساس این تحلیل:
🔹 ساخت مهر حتی بدون استفاده
🔹 در صورت وجود قصد تقلب
میتواند مشمول مقررات جعل در اسناد غیررسمی قرار گیرد و تحت ماده ۵۳۶ قابل مجازات باشد.
⚖️ دیدگاه اقلیت: جرم فقط در موارد تصریحشده
گروه دیگری از حقوقدانان معتقدند که قانونگذار عمداً برای برخی مهرها مجازات خاص تعیین کرده و اگر قصد جرمانگاری مطلق ساخت مهر را داشت، نیازی به تفکیک در مواد ۵۲۴ تا ۵۳۰ نبود. بنابراین از نگاه این گروه:
🔹 ساخت مهر فقط در مواردی که قانون صراحت دارد جرم است
🔹 در سایر موارد، اصل بر عدم جرمانگاری است
📌 نتیجه عملی برای شهروندان و سازندگان مهر
با وجود این اختلافنظرها، یک نکته قطعی است به محض آنکه مهر ساختهشده به قصد تقلب مورد استفاده قرار گیرد و موجب انتساب نوشتهای به صاحب مهر شود، جرم جعل محقق خواهد شد و مجازات در پی خواهد داشت.
همچنین اگر سازنده مهر بداند که مدارک ارائهشده جعلی است و با این حال اقدام به ساخت مهر کند، میتواند به عنوان شریک جرم تحت تعقیب قرار گیرد.
استفاده از مهر دیگری بدون اجازه؛ یکی از مصادیق جرم جعل در ماده ۵۲۳
استفاده از مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن، بهصراحت در ماده ۵۲۳ قانون مجازات اسلامی به عنوان یکی از مصادیق جرم جعل معرفی شده است. بنابراین این رفتار یک تخلف ساده یا اختلاف حقوقی نیست، بلکه در صورت وجود شرایط قانونی، عنوان مجرمانه «جعل» خواهد داشت و قابل تعقیب کیفری است. مطابق این ماده، هرگاه شخصی به قصد تقلب، مهر متعلق به دیگری را بدون اذن او در نوشتهای به کار ببرد، بهگونهای که عرفاً آن نوشته به صاحب مهر منتسب شود، جرم جعل محقق میشود.
⚖️ شرط اصلی: قصد تقلب
یکی از مهمترین ارکان در تحقق جرم استفاده از مهر دیگری، وجود قصد تقلب است. اگر فردی مهر دیگری را بدون اجازه استفاده کند اما قصد فریب، انتساب خلاف واقع یا ایجاد اثر حقوقی نداشته باشد، عنصر معنوی جرم کامل نخواهد بود.
به عنوان مثال استفاده از مهر برای شوخی یا تمرین، بدون ایجاد اثر حقوقی، معمولاً جرم تلقی نمیشود. اما استفاده از مهر برای تنظیم قرارداد، گواهی، رسید یا هر سندی که ایجاد تعهد یا حق کند، در صورت احراز قصد تقلب، جعل محسوب میشود.
⚖️ مجازات استفاده از مهر دیگری در اسناد غیررسمی
طبق نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه، استفاده از مهر دیگری بدون اجازه، در صورتی که در نوشته یا سند غیررسمی به کار رود، تحت شمول ماده ۵۳۶ قانون مجازات اسلامی قرار میگیرد.
در این حالت، مرتکب:
🔹 به سه ماه تا یک سال حبس
🔹 یا جزای نقدی مقرر قانونی
🔹 و جبران خسارت
محکوم خواهد شد.
⚖️ مجازات استفاده از مهر دیگری در اسناد رسمی
اسناد رسمی شامل اسنادی است که در دفاتر اسناد رسمی، ادارات ثبت، مراجع قضایی یا سایر نهادهای صلاحیتدار تنظیم شدهاند و اعتبار ویژه قانونی دارند. اگر مهر دیگری در چنین اسنادی به کار رود و موجب ایجاد اثر حقوقی رسمی شود، موضوع میتواند مشمول مقررات جعل در اسناد رسمی شود که مجازات شدیدتری دارد. در این موارد، بسته به نوع سند و جایگاه صاحب مهر، مجازات ممکن است شامل:
🔹 حبس طولانیتر
🔹 جزای نقدی بیشتر
🔹 و در برخی موارد محرومیت از حقوق اجتماعی
باشد زیرا جعل در اسناد رسمی به دلیل لطمه به نظم عمومی و اعتماد عمومی، از حساسیت بیشتری برخوردار است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون ساخت مهر بدون مجوز یا جعل آن و یا استفاده از مهر دیگری بدون اجازه مطرح شده است:
❓ اگر بدون اطلاع صاحب شرکت، مهر شرکت را بسازم اما هنوز از آن استفاده نکرده باشم، آیا جرم محسوب میشود؟
✅ اگر مهر مربوط به شرکت ثبتشده یا تجارتخانه باشد، صرف ساخت مهر بدون مجوز میتواند مشمول ماده ۵۲۹ قانون مجازات اسلامی شود و حتی بدون استفاده نیز وصف کیفری داشته باشد. اما اگر مهر متعلق به یک شخص حقیقی (مثلاً پزشک یا مهندس) باشد و از آن استفادهای نشده باشد، میان حقوقدانان اختلافنظر وجود دارد. با این حال، به محض استفاده از مهر با قصد تقلب، جرم جعل بهطور قطعی محقق میشود.
❓ مدیر شرکت به من اجازه شفاهی داده بود از مهر استفاده کنم، اما حالا شکایت کرده است. آیا استفاده از مهر دیگری بدون اجازه جرم است؟
✅ استفاده از مهر دیگری بدون اجازه، طبق ماده ۵۲۳ از مصادیق جعل است؛ اما شرط اصلی آن «قصد تقلب» و «عدم اذن» است. اگر بتوانید ثابت کنید که اجازه استفاده داشتهاید یا سوءنیت نداشتهاید، عنصر معنوی جرم مخدوش میشود و ممکن است مسئولیت کیفری منتفی گردد. در چنین پروندههایی، اثبات وجود یا عدم وجود اجازه نقش تعیینکننده دارد.
❓ کارمند شرکت، بدون اطلاع من از مهر رسمی شرکت برای تنظیم یک قرارداد استفاده کرده و به طرف مقابل خسارت وارد شده است. مسئولیت با چه کسی است؟
✅ در صورتی که کارمند بدون مجوز و خارج از حدود اختیارات خود از مهر استفاده کرده باشد، شخصاً مسئولیت کیفری خواهد داشت و ممکن است مشمول ماده ۵۳۰ قانون مجازات اسلامی شود. با این حال، از نظر حقوقی ممکن است شرکت نیز در برابر اشخاص ثالث مسئول جبران خسارت شناخته شود، بهویژه اگر قصور در نظارت یا کنترل مهر اثبات گردد. بنابراین مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی میتواند از هم تفکیک شود.