در روابط زناشویی، انتقال ملک از سوی مرد به همسر یکی از اقداماتی است که ممکن است به دلایل مختلفی مانند عشق، اعتماد، تأمین امنیت مالی یا حتی پرداخت مهریه انجام شود. اما در ادامه مسیر زندگی، ممکن است اختلافاتی پیش آید که مرد را به فکر پس گرفتن ملک منتقلشده بیندازد.
این موضوع، بهویژه در زمان طلاق یا فوت همسر، به یک چالش جدی حقوقی تبدیل میشود. در این مقاله، به بررسی شرایط و شیوههای قانونی پس گرفتن ملک توسط مرد پس از انتقال به همسر میپردازیم و مهمترین نکات درباره هبه، صلح، مهریه و قولنامه را به زبان ساده و مستند بررسی خواهیم کرد.
پس گرفتن ملکی که به عنوان مهریه منتقل شده
در بسیاری از ازدواجها، یکی از راههای تعیین مهریه، انتقال ملک به زن است. این انتقال ممکن است به صورت رسمی یا توافقی انجام شود و اغلب هدف از آن، تأمین امنیت مالی برای زن در آینده است. اما زمانی که اختلاف یا جدایی پیش میآید، ممکن است مرد بهدنبال بازپسگیری ملکی باشد که به عنوان مهریه واگذار کرده است.
در این خصوص، قانون موضع مشخصی دارد: مهریه حق شرعی و قانونی زن است و چنانچه ملکی بابت آن منتقل شده باشد، مرد بهراحتی نمیتواند آن را پس بگیرد.
📌 عدم امکان رجوع از انتقال مهریه
وقتی ملکی به عنوان مهریه در عقدنامه یا قرارداد رسمی ذکر شده باشد، آن ملک بهطور کامل به زن تعلق میگیرد. تنها راه پس گرفتن چنین ملکی، اثبات یکی از موارد زیر است:
- معامله صوری یا فاقد قصد واقعی: اگر مرد بتواند ثابت کند که اصلاً قصد تملیک نداشته و صرفاً برای ثبت صوری مهریه این انتقال را انجام داده، ممکن است امکان ابطال وجود داشته باشد.
- عدم تحقق شرایط اساسی صحت معامله (مطابق ماده ۱۹۰ قانون مدنی): در صورتی که بتوان اثبات کرد انتقال بدون قصد، رضایت، یا اهلیت یکی از طرفین بوده، معامله باطل است و امکان طرح دعوا فراهم میشود.
📌 مدرک گرایی در ادعاهای بازگشت ملک مهریه
دادگاهها برای چنین ادعاهایی، خواهان ارائه مدارک مستند، شواهد کتبی، اسناد مالی یا شهادت شهود هستند. صرف ادعای پرداخت مهریه به شکل ملک، بدون داشتن سند یا توافق رسمی، نمیتواند دلیلی برای رجوع باشد.
نتیجه: در حالت عادی، انتقال ملک بابت مهریه غیرقابل برگشت است مگر آنکه به دلایل قانونی مانند فقدان قصد یا صوری بودن اثبات شود.
پس گرفتن ملکی که به همسر هبه شده است
یکی از رایجترین روشهای انتقال ملک به همسر، عقد هبه است. در این حالت، مرد (واهب) بدون دریافت وجه یا عوض، بخشی یا تمام ملکی را به زن (متهب) میبخشد. اما برخلاف مهریه، قانون در مورد هبه انعطافپذیرتر عمل میکند و در برخی شرایط به مرد اجازه پس گرفتن ملک را میدهد.
✅ شرایط رجوع از هبه
طبق ماده ۸۰۳ قانون مدنی، واهب (مرد) پس از تحقق قبض (تحویل ملک) میتواند در صورت باقی بودن عین موهوبه، از هبه رجوع کند؛ مگر در موارد زیر که رجوع ممنوع است:
- اگر متهب پدر، مادر یا فرزند واهب باشد (زن جزو این موارد نیست، پس مانعی ندارد).
- اگر هبه معوض بوده و عوض آن داده شده باشد.
- اگر ملک از مالکیت زن خارج شده یا در رهن یا تصرف غیر قرار گرفته باشد.
- اگر ملک تغییر ماهیت داده باشد (مثل تخریب، بازسازی، تفکیک و…).
✅ بررسی عملیاتی امکان رجوع
اگر مرد بتواند اثبات کند ملک همچنان به همان شکل در مالکیت همسر است و تغییر اساسی نکرده، میتواند دادخواست رجوع از مهریه بخشیده شده در قالب هبه را مطرح کند.
اگر هبهنامه رسمی ثبت شده باشد، باید از طریق دفتر اسناد رسمی برای فسخ اقدام شود یا در صورت خودداری طرف مقابل، دعوی حقوقی در دادگاه مطرح گردد. اگر هبه معوض باشد (مثلاً در ازای محبت، تعهد یا خدمت)، دیگر رجوع ممکن نیست و مرد باید اثبات کند که هبه بدون هیچ عوضی بوده است.
✅رجوع از هبه پس از طلاق
در مواردی که مرد ملک را به دلیل علاقه زناشویی و استمرار زندگی مشترک به همسرش بخشیده و پس از طلاق، قصد رجوع دارد، دادگاهها با دقت بیشتری بررسی میکنند. اگر بتوان اثبات کرد که هبه صرفاً به خاطر رابطه همسری بوده و اکنون منتفی است، احتمال پذیرش رجوع بیشتر خواهد بود.
نتیجه: رجوع از هبه ممکن است، اما مشروط به اینکه ملک تغییر نکرده، منتقل نشده و شرایط قانونی مهیا باشد.
پس گرفتن ملکی که با صلح به همسر داده شده
عقد صلح یکی از ابزارهای حقوقی برای انتقال مالکیت است که گاهی جایگزین فروش یا هبه استفاده میشود. برخی افراد بهجای هبهنامه یا سند فروش، برای اطمینان بیشتر یا فرار از برخی الزامات مالیاتی، ملک را با عنوان «صلح» به همسر خود واگذار میکنند. اما آیا میتوان ملکی را که با عقد صلح به همسر داده شده، پس گرفت؟
📌 شروط فسخ صلحنامه
در قانون مدنی، صلح از جمله عقود لازم محسوب میشود؛ یعنی برخلاف هبه، بهراحتی قابل فسخ نیست مگر در موارد خاص. مهمترین این موارد عبارتاند از:
- وجود شرط فسخ در متن صلحنامه: اگر مرد هنگام تنظیم صلحنامه شرط کرده باشد که تحت شرایط خاصی (مثلاً طلاق، خیانت، یا عدم ایفای وظایف زناشویی) حق فسخ دارد، میتواند به آن استناد کرده و اقدام قانونی برای فسخ را آغاز کند.
- توافق مجدد طرفین: اگر هر دو طرف، یعنی زن و مرد، بر فسخ صلحنامه توافق داشته باشند، میتوانند به دفترخانه مراجعه و با تنظیم سند جدید، صلح را باطل کنند.
- عدم وقوع قبض یا تحویل: اگر صلح صرفاً روی کاغذ بوده و ملک عملاً تحویل زن نشده باشد، امکان ادعای عدم تحقق صلح وجود دارد.
- وجود عیب یا فریب در زمان عقد صلح: اگر مرد بتواند اثبات کند که با فریب یا اشتباه، قرارداد را امضا کرده، ممکن است دادگاه حکم به بطلان یا فسخ دهد.
📌 مواردی که مانع فسخ صلح میشود
- اگر زن ملک را فروخته باشد یا به دیگری منتقل کرده باشد، رجوع ممکن نیست.
- اگر تغییرات عمدهای در ملک ایجاد کرده باشد (مثلاً ساخت و ساز یا تفکیک)، امکان فسخ محدود میشود.
- اگر شرط فسخ در متن صلحنامه نیامده باشد، اصل بر لازم بودن صلح است و مرد بدون دلیل قانونی نمیتواند ملک را پس بگیرد.
نتیجه: برخلاف هبه، صلح در اغلب موارد غیرقابل فسخ است مگر اینکه شرط فسخ در متن قرارداد پیشبینی شده باشد.
پس گرفتن ملک پس از فوت همسر
یکی از سناریوهای پرچالش در پروندههای خانوادگی، زمانی است که مرد پس از فوت همسرش قصد بازپسگیری ملکی را دارد که پیشتر به او منتقل کرده است. اما قانون در اینباره چه میگوید؟ آیا امکان دارد مرد پس از فوت همسر، ملک را از وراث باز پس بگیرد؟
🔍 تفاوت در نوع انتقال (هبه، صلح، مهریه)
پاسخ این سوال به نوع انتقال اولیه ملک بستگی دارد:
- اگر ملک به عنوان مهریه منتقل شده باشد، امکان رجوع بهطور کلی وجود ندارد؛ زیرا مهریه حق قطعی و تمام شده زن محسوب میشود.
- اگر ملک به صورت هبه منتقل شده باشد، بر اساس ماده ۸۰۳ قانون مدنی، با فوت متهب (زن)، رجوع از هبه غیرممکن است. یعنی مرد دیگر حق بازپسگیری ندارد و ملک وارد ترکه زن میشود.
- اما اگر انتقال از طریق قولنامه یا صلحنامه انجام شده باشد و شرط فسخ در قرارداد وجود داشته باشد، بررسی دقیق مفاد قرارداد، تنها راه بازگشت ملک است.
🔍 وراثت و بازگشت ملک
اگر هبه یا صلح اتفاق افتاده باشد و همسر فوت کرده باشد، مالکیت ملک به ورثه زن منتقل میشود. در چنین شرایطی مرد باید اثبات کند که انتقال صرفاً صوری بوده یا قصد واقعی برای انتقال وجود نداشته یا اینکه در صلحنامه، حق فسخ به صورت مشخص پیشبینی شده و این شرط همچنان معتبر است.
📌 نتیجه: در اکثر موارد، پس گرفتن ملک بعد از فوت همسر غیرممکن است، مگر در صورتی که شرایط فسخ قانونی در سند انتقال درج شده باشد یا انتقال، فاقد شرایط صحت بوده باشد.
بررسی حقوقی انتقال سه دانگ خانه به همسر
یکی از روشهای رایج در تنظیم مهریه یا قراردادهای خانوادگی، انتقال سه دانگ از خانه به عنوان مهریه همسر است. این نوع انتقال ممکن است به صورت رسمی در دفترخانه ثبت شود یا بهصورت توافقنامهای میان زوجین منعقد گردد. اما از منظر حقوقی، این نوع واگذاری چه شرایطی دارد؟ آیا میتوان آن را پس گرفت؟ آیا چنین انتقالی همیشه بهعنوان هبه محسوب میشود؟ پاسخ این سؤالات به تحلیل نوع انتقال، نحوه تنظیم سند، و نیت طرفین بستگی دارد.
📌 انتقال رسمی یا توافقی؟
سه دانگ خانه ممکن است به یکی از شیوههای زیر به همسر منتقل شده باشد:
- در قالب مهریه و ذکر کردن در بخش شروط ضمن عقد
- در قالب هبه رسمی (سند هبه در دفترخانه)
- از طریق قولنامه یا توافقنامه عادی
- با عقد صلح رسمی یا خصوصی
نوع انتقال، نقش کلیدی در امکان یا عدم امکان بازپسگیری دارد. مثلاً اگر انتقال در قالب مهریه باشد، دیگر نمیتوان آن را بازگرداند. اما اگر در قالب هبه باشد، رجوع تحت شرایطی امکانپذیر است.
🔍 آیا انتقال سه دانگ خانه همیشه هبه است؟
خیر. برخی تصور میکنند چون انتقال رایگان بوده، پس هبه محسوب میشود. اما اگر مدارکی دال بر معوض بودن قرارداد وجود داشته باشد (مثلاً زن در ازای آن حقی را واگذار کرده باشد یا خدمتی ارائه داده باشد)، ممکن است ماهیت قرارداد، صلح یا حتی بیع معوض تلقی شود که رجوع از آن امکانپذیر نیست.
🔍 مالکیت مشاعی و مشکلات حقوقی
سه دانگ از یک خانه، مالکیت مشاعی محسوب میشود. یعنی زن در تمام بخشهای ملک، با مرد شریک خواهد بود. این امر گاهی سبب بروز مشکلات حقوقی در تصرف، اجاره یا فروش ملک میشود. اگر زن بخواهد سهم خود را مطالبه کند یا سهم شوهر را خلع ید کند، دعاوی مشاعی خاصی به وجود میآید که پیگیری آنها پیچیدگیهای خاصی دارد.
راهکارهای حقوقی برای بازگرداندن ملک
در بسیاری از موارد، مرد پس از انتقال ملک به همسر خود، به دلایل مختلفی همچون بروز اختلاف، طلاق یا پشیمانی از تصمیم اولیه، تمایل به بازگرداندن ملک دارد. با این حال، قانون بهسادگی اجازه چنین اقدامی را نمیدهد و تنها در شرایط خاصی و از طریق راهکارهای حقوقی دقیق میتوان این هدف را دنبال کرد.
در این بخش، مهمترین مسیرهای قانونی و حقوقی برای بازپسگیری ملک بررسی میشود:
۱. اثبات صوری بودن معامله
اگر مرد بتواند اثبات کند که انتقال ملک صرفاً صوری بوده و هدف واقعی، ایجاد پوشش یا فرار از تعهدات (مثلاً توقیف داراییها) بوده است، امکان ابطال قرارداد وجود دارد. این اثبات معمولاً با استفاده از شهادت شهود، پیامک، ضبط مکالمات یا سایر قرائن و شواهد انجام میشود.
۲. طرح دعوای رجوع از هبه
اگر ملک در قالب هبه غیرمعوض واگذار شده باشد، مرد میتواند با اثبات شرایط رجوع (مطابق ماده ۸۰۳ قانون مدنی) به دادگاه مراجعه کرده و دعوی رجوع از هبه را مطرح کند. این مسیر زمانی موفق است که:
- ملک هنوز به همان شکل در مالکیت همسر باشد.
- ملک فروخته یا به دیگری منتقل نشده باشد.
- تغییرات اساسی در ملک ایجاد نشده باشد.
۳. استفاده از شرط فسخ
اگر هنگام تنظیم صلحنامه یا قولنامه شرط فسخ به نفع مرد درج شده باشد، وی میتواند با استناد به آن، اقدام به فسخ و استرداد ملک نماید. اثبات وجود این شرط با ارائه اصل قرارداد یا نسخه رسمی آن ممکن است.
۴. ادعای عدم قصد واقعی در انتقال
برخی دعاوی با استناد به ماده ۱۹۰ قانون مدنی مطرح میشوند و ادعا میکنند که یکی از ارکان اساسی قرارداد (مثلاً قصد، رضا، اهلیت یا جهت مشروع) وجود نداشته است. در این صورت، دادگاه میتواند حکم به بطلان انتقال بدهد.
۵. مراجعه به وکیل متخصص ملکی یا خانواده
در تمامی این موارد، مشورت با وکیل متخصص نهتنها ضروری، بلکه تعیینکننده نتیجه پرونده خواهد بود. وکیل میتواند با بررسی دقیق اسناد، بهترین راهکار را برای رجوع از انتقال و بازگرداندن ملک ارائه دهد.
سوالات متداول
در این بخش از مقاله سوالات متداول پیرامون پس گرفتن خانه از همسر مطرح شده است:
❓ شوهرم ۳ دانگ از خانه را به نام من زده بود، اما الان بعد از درخواست طلاق میگوید میخواهد آن را پس بگیرد. آیا میتواند؟
✅ اگر انتقال این ۳ دانگ در قالب مهریه بوده باشد یا بهصورت رسمی و بدون شرط فسخ انجام شده باشد، شوهر نمیتواند ادعای بازگشت ملک داشته باشد. اما اگر بتواند ثابت کند که انتقال به صورت هبه بوده و شرایط رجوع طبق ماده ۸۰۳ قانون مدنی فراهم است (مثلاً ملک همچنان موجود است و تغییر نکرده)، ممکن است بتواند از دادگاه درخواست رجوع از هبه کند. همهچیز بستگی به نوع و سند انتقال دارد.
❓ من و همسرم هنگام ازدواج توافق کردیم سه دانگ از خانهمان مهریه من باشد و در عقدنامه هم ثبت شد. حالا او میگوید که چون من از خانه رفتهام، دیگر آن ملک را نمیخواهم بدهد. آیا میتواند زیر قولش بزند؟
✅ خیر. وقتی سه دانگ خانه به عنوان مهریه در عقدنامه ثبت شده باشد، یک تعهد قطعی و الزامآور است. حتی اگر زندگی مشترک به پایان برسد، زن میتواند طبق سند ازدواج سهم خود را از ملک مطالبه و در صورت امتناع شوهر، آن را توقیف یا بهاجبار انتقال دهد.
❓ حدود ۸ سال پیش، همسرم خانهای را به نام من زد اما الان میگوید فقط برای اینکه ضامن وام نشود این کار را کرده و قصد واقعی برای بخشیدن خانه نداشته. آیا میتواند ملک را پس بگیرد؟
✅ این نوع دعوی تحت عنوان «اثبات صوری بودن معامله» قابل طرح است، اما موفقیت آن منوط به ارائه مدارک و شواهد محکم است. اگر شوهر بتواند با دلایل کافی اثبات کند که هیچ قصد واقعی برای انتقال مالکیت نداشته و انتقال فقط بهظاهر بوده، ممکن است دادگاه حکم به بطلان سند بدهد. اما صرف ادعا بدون سند، معمولاً در دادگاه پذیرفته نمیشود.