در مسیر رسیدگی به دعاوی حقوقی و کیفری، قاضی برای رسیدن به رأی نهایی، گاه نیازمند ابزارهایی است که بتواند موضوع دعوا را بهتر بررسی کند. یکی از مهمترین این ابزارها، «قرار اعدادی» یا همان قرار مقدماتی است؛ تصمیماتی که نه رأی قطعی هستند و نه دعوا را مختومه میکنند، اما نقش مهمی در کشف حقیقت و تکمیل تحقیقات ایفا میکنند.
قرار اعدادی ممکن است در قالبهایی مانند معاینه محل، تحقیق محلی، کارشناسی، اتیان سوگند یا حتی استماع شهادت شهود صادر شود. این نوع تصمیمات قضایی، هرچند در ظاهر ساده و فنی به نظر میرسند، اما آثار مهمی در روند پرونده دارند. در این مقاله، به زبان ساده و حقوقی بررسی میکنیم که قرار اعدادی چیست، چه کاربردی در دعاوی مختلف دارد، چه زمانی صادر میشود، آیا قابل اعتراض است یا نه، و چگونه میتوان متوجه شد که در یک پرونده، “قرار اعدادی صادر شده” چه معنایی دارد.
قرار اعدادی چیست و چه تفاوتی با قرار نهایی دارد؟
در روند دادرسی، یکی از مهمترین مراحل پیش از صدور رأی نهایی، صدور «قرار اعدادی» یا «قرار مقدماتی» است. این نوع قرار، تصمیمی است که قاضی برای فراهم کردن مقدمات لازم جهت کشف حقیقت و روشن شدن موضوع دعوا اتخاذ میکند. اما این تصمیم بهتنهایی ختم پرونده را در پی ندارد.
⚖️ تعریف قرار اعدادی یا مقدماتی در آیین دادرسی
قرار اعدادی، تصمیمی غیرقاطع است که در طول رسیدگی به یک پرونده، با هدف آمادهسازی برای صدور رأی نهایی صادر میشود. به عبارتی دیگر، این قرارها به اصل دعوا ورود نمیکنند، بلکه بستر لازم برای بررسی ماهیت دعوا را فراهم میسازند. صدور قرار کارشناسی، معاینه محل، تحقیق محلی، اتیان سوگند یا استماع شهود، همگی در زمره قرارهای اعدادی محسوب میشوند.
📌 هدف از صدور قرار اعدادی چیست؟
هدف اصلی این نوع قرار، کشف حقیقت، بررسی دقیقتر ادله و اسناد، و فراهم کردن زمینه صدور رأیی دقیق، منصفانه و مستند است. زمانی که دادگاه نیاز به اطلاعات بیشتر دارد، یا مدارک موجود کافی نیستند، از ابزار قرارهای مقدماتی برای تکمیل تحقیقات استفاده میکند.
📝 قرار اعدادی صادر شد یعنی چه؟
عبارت «قرار اعدادی صادر شد» به این معناست که قاضی یا بازپرس برای بررسی بیشتر پرونده و فراهمسازی مقدمات صدور رأی نهایی، تصمیمی غیرقطعی اتخاذ کرده است. این تصمیم ممکن است شامل مواردی مانند تحقیق محلی، کارشناسی، ارجاع به پزشکی قانونی، استعلام از نهادها، رسیدگی به اصالت سند، شنیدن اظهارات شهود یا بررسی ادله تکمیلی باشد. به زبان ساده:
پرونده هنوز به مرحله صدور حکم نرسیده و برای تکمیل تحقیقات، یک اقدام مقدماتی در قالب قرار اعدادی در حال انجام است.
🔍 تفاوت قرار اعدادی و قرار نهایی (قاطع دعوا)
قرار اعدادی، تأثیری بر نتیجه نهایی دعوا ندارد و صرفاً نقش آمادهسازی دارد. اما قرار نهایی مانند قرار رد دعوا، قرار سقوط دعوا، قرار عدم صلاحیت یا موقوفی تعقیب به معنای ختم رسیدگی و تعیین تکلیف قطعی دعواست.
تفاوت کلیدی این دو در ماهیت تصمیم، آثار آن و امکان ادامه رسیدگی است. در قرار اعدادی، قاضی هنوز درباره حق با چه کسی است، تصمیم نگرفته؛ اما در قرار نهایی یا حکم، ماهیت اختلاف روشن شده است.
انواع قرارهای اعدادی یا مقدماتی در دعاوی حقوقی
قرارهای اعدادی یا مقدماتی، ابزارهایی هستند که قاضی برای روشن شدن حقیقت و آمادهسازی پرونده جهت صدور رأی نهایی از آنها استفاده میکند. این تصمیمات، بهتنهایی سرنوشت دعوا را تعیین نمیکنند، اما مسیر دادرسی را شفافتر و دقیقتر میسازند. قانون آیین دادرسی مدنی و کیفری، انواع مختلفی از این قرارها را پیشبینی کرده است.
⚖️ قرار تحقیق محلی و معاینه محل به عنوان قرار اعدادی
قرار تحقیق محلی زمانی صادر میشود که یکی از طرفین دعوا یا خود دادگاه تشخیص دهد برای اثبات ادعا یا بررسی اوضاع، باید از افراد محلی یا آگاهان محل اطلاعات جمعآوری شود.
در مقابل، قرار معاینه محل زمانی کاربرد دارد که قاضی یا کارشناس، نیاز به مشاهده مستقیم محل اختلاف داشته باشند؛ مثلاً بررسی خسارت به ملک، بررسی مرز بین دو زمین یا شناسایی وضعیت فیزیکی یک محل نزاع.
📌 قرار کارشناسی، اتیان سوگند و استماع شهادت شهود
قرار کارشناسی در مواردی صادر میشود که موضوع پرونده تخصصی است و قاضی برای تصمیمگیری، نیاز به نظر کارشناس رسمی دادگستری دارد؛ مانند دعاوی ساختمانی، حسابداری، پزشکی یا تصادفات.
قرار اتیان سوگند نیز زمانی صادر میشود که یکی از طرفین برای اثبات ادعای خود یا رفع اتهام، به سوگند نیاز دارد و شرایط فقهی و قانونی آن فراهم باشد. همچنین قرار استماع شهادت شهود برای شنیدن اظهارات گواهان، زمانی که شهادت بهعنوان دلیل در پرونده مطرح شده باشد، توسط دادگاه صادر میشود.
📝 قرار رسیدگی به اصالت سند، قرار اناطه و سایر قرارهای اعدادی
اگر یکی از طرفین، سند ارائهشده را جعلی، انکار یا مورد تردید بداند، دادگاه بهمنظور بررسی صحت و اصالت آن، قرار رسیدگی به اصالت سند صادر میکند.
قرار اناطه نیز از قرارهای مهم مقدماتی است. این قرار زمانی صادر میشود که رسیدگی به یک پرونده، منوط به حل موضوعی دیگر در دادگاه صالح دیگری باشد؛ مثلاً دعوای ضرب و جرح که صحت رابطه زوجیت باید اول در دادگاه خانواده تعیین شود.
برخی از منابع، قرار عدم صلاحیت و قرار تأمین خواسته را نیز مقدماتی تلقی کردهاند، بهخصوص وقتی هدف از آنها تأمین مقدمهای برای رسیدگی اصلی باشد.
قرار اعدادی کیفری چیست و در پروندههای کیفری چه نقشی دارد؟
قرار اعدادی کیفری، تصمیماتی هستند که بازپرس یا قاضی برای بررسی دقیقتر اتهام و جمعآوری ادله صادر میکند. این قرارها معمولاً در مرحله تحقیقات مقدماتی یا حین رسیدگی صادر میشوند و تا قبل از صدور رأی نهایی (اعم از کیفرخواست یا رأی برائت/محکومیت) نقش آمادهسازی پرونده را بر عهده دارند.
در قوانین آیین دادرسی کیفری، اصطلاح «قرار اعدادی» بهصورت صریح به کار نرفته، اما در دکترین حقوقی و رویه عملی دادگاهها، این عنوان برای تصمیمات غیرقاطع و تکمیلی پیش از رأی نهایی مورد استفاده قرار میگیرد.
🔍 نمونههای قرار اعدادی در پرونده کیفری (تحقیق، کارشناسی، معاینه محل و…)
در دعاوی کیفری، قرارهای مقدماتی متنوعی صادر میشود که هدف آنها جمعآوری اطلاعات دقیقتر و کمک به کشف جرم است. مهمترین نمونههای این قرارها عبارتند از:
- قرار تحقیق محلی: برای بررسی صحنه جرم یا گفتگو با اهالی محل
- قرار معاینه محل: بازدید حضوری قاضی یا بازپرس از محل وقوع جرم
- قرار کارشناسی کیفری: ارجاع موضوع به پزشکی قانونی، کارشناس اسلحه، کارشناس کامپیوتر، حسابرس و…
- قرار استماع شهود یا مطلعین: شنیدن اظهارات شهود یا افرادی که از وقوع جرم اطلاع دارند
- قرار رسیدگی به اصالت سند: در جرایمی مانند جعل یا استفاده از سند مجعول
- قرار تأمین کیفری (در برخی منابع): مانند کفالت، وثیقه یا بازداشت موقت؛ هرچند از نظر قانونی تحت عنوان جداگانهای بررسی میشوند، ولی ماهیت مقدماتی دارند.
📌 تفاوت قرار اعدادی کیفری با قرار تأمین کیفری (وثیقه، کفالت، بازداشت موقت)
گرچه برخی از حقوقدانان قرارهای تأمین کیفری را هم مقدماتی میدانند، اما از لحاظ قانونی، این دو مفهوم جدا هستند.
- قرار اعدادی کیفری با هدف کشف حقیقت و بررسی جرم صادر میشود و ماهیت ادلهای دارد.
- اما قرار تأمین کیفری با هدف تضمین حضور متهم، جلوگیری از فرار یا تبانی و حفظ حقوق شاکی صادر میشود و بیشتر جنبه کنترلی دارد تا تحقیقی.
بهطور کلی، در پروندههای کیفری، صدور قرار اعدادی نشانه این است که قاضی یا بازپرس هنوز نیاز به اطلاعات بیشتری برای تصمیمگیری نهایی دارد و پرونده وارد مرحله حساستری شده است.
قرار قرار اعدادی در طلاق چیست و در چه مواردی صادر میشود؟
در طلاق توافقی، معمولاً روند رسیدگی سادهتر و سریعتر است و نیاز به قرار اعدادی در بسیاری از موارد وجود ندارد، مگر آنکه یکی از طرفین از توافق منصرف شود یا مدارک دچار ایراد باشند.
اما در طلاقهای یکطرفه از سوی زن یا مرد، بهویژه زمانی که ادلههایی مانند عسر و حرج، عدم پرداخت نفقه، اعتیاد، سوءرفتار یا ترک زندگی خانوادگی مطرح است، قاضی برای بررسی بیشتر، از ابزارهایی مانند قرار کارشناسی، قرار ارجاع به مشاوره، معاینه محل یا حتی استماع شهادت شهود استفاده میکند. این موارد همگی مصداقهای قرار اعدادی هستند که قبل از تصمیمگیری نهایی در پرونده طلاق صادر میشوند.
⚖️ نمونههای قرار اعدادی در دعاوی خانوادگی و طلاق
در پروندههای طلاق، قرارهای مقدماتی زیر بیشترین کاربرد را دارند:
- ارجاع به مشاوره خانواده (الزام قانونی)
- کارشناسی وضعیت مالی، نفقه یا مهریه
- تحقیق محلی برای اثبات ترک زندگی یا بدرفتاری
- استماع شهود در اثبات دلایل طلاق یا بخشش مهریه
- بررسی اصالت اسناد یا مدارک ارائهشده (مانند رضایتنامه، اقرارنامه و…)
همچنین ممکن است در طلاقهای مشروط به شروط ضمن عقد یا وکالت در طلاق، قاضی برای بررسی صحت شرایط، قرار اعدادی صادر کند.
🔍 تأثیر صدور قرار اعدادی در روند طلاق
صدور قرار اعدادی معمولاً روند دادرسی را طولانیتر میکند، اما در عین حال امکان رسیدن به حقیقت و صدور رأی عادلانه را افزایش میدهد. برای مثال، اگر زنی برای اثبات عسر و حرج به شهادت همسایگان یا گزارش پلیس استناد کند، دادگاه میتواند از طریق قرار تحقیق محلی یا استماع شهادت، موضوع را بررسی کند.
قرار اعدادی در اجرای احکام چیست و چه کارکردی دارد؟
پس از صدور حکم قطعی در یک پرونده، نوبت به مرحله اجرای آن میرسد. در این مرحله نیز ممکن است نیاز به صدور برخی تصمیمات مقدماتی وجود داشته باشد که در قالب قرار اعدادی در اجرای احکام صادر میشوند. این قرارها به مسئول اجرای احکام کمک میکنند تا شرایط لازم برای اجرای دقیق و عادلانه حکم فراهم شود.
⚖️ قرار اعدادی در اجرای احکام مدنی
در اجرای احکام مدنی، ممکن است برای روشن شدن وضعیت مالی محکومعلیه یا شناسایی دقیق محل اجرا، دادورز یا قاضی اجرای احکام نیاز به ابزارهایی داشته باشد. در چنین شرایطی، تصمیماتی مانند موارد زیر در قالب قرار اعدادی صادر میشوند:
- قرار کارشناسی برای ارزیابی اموال محکومعلیه
- قرار معاینه محل (مثلاً برای تخلیه ملک یا رفع تصرف)
- قرار تحقیق محلی برای احراز مالکیت یا سکونت محکومله یا ثالث
- قرار توقیف اموال یا دستور شناسایی حساب بانکی و اموال منقول
این اقدامات برای فراهمسازی زمینه اجرای حکم است و تا زمانی که اجرا انجام نشده، مرحله مقدماتی تلقی میشود.
📌 قرار اعدادی در اجرای احکام کیفری
در اجرای احکام کیفری، گرچه ساختار و اصطلاحات متفاوت است، اما گاه برای اجرای حکم نیاز به بررسیهایی مانند صلاحیت محل، سلامت جسمی محکومعلیه، محل نگهداری یا وضعیت اجرای مجازاتهای جایگزین حبس وجود دارد که ممکن است در قالب تصمیمات مقدماتی شبیه قرار اعدادی صورت گیرد.
برای مثال:
- ارجاع محکومعلیه به پزشکی قانونی برای اجرای شلاق یا بررسی توان جسمی
- بررسی وضعیت مالی برای اجرای جزای نقدی یا تبدیل آن به حبس بدل از جزای نقدی
- استعلام از مراجع دیگر برای امکان اجرای حکم خاص مانند مصادره یا ضبط اموال
📝 نکته مهم: قرارهای اعدادی در اجرای احکام بیشتر جنبه اداری و اجرایی دارند و قاطع دعوا نیستند. با این حال، گاهی میتوان به آنها اعتراض کرد؛ مثلاً اگر ارزیابی کارشناس مورد اختلاف باشد، محکومله یا محکومعلیه میتواند اعتراض خود را اعلام کند.
آیا قرار اعدادی قابل اعتراض است؟
در اغلب موارد، قرارهای اعدادی قابل اعتراض نیستند، زیرا حکم نهایی تلقی نمیشوند. با این حال، اگر قرار اعدادی باعث تضییع حق یکی از طرفین شود (مثلاً ارجاع به کارشناس بدون تخصص کافی)، امکان اعتراض یا ارائه لایحه برای توضیح یا درخواست تجدیدنظر در شیوه رسیدگی وجود دارد.
⚖️ بعد از صدور قرار اعدادی چه اتفاقی میافتد؟
پس از صدور قرار اعدادی، یکی از اقدامات زیر انجام میشود:
- اجرای مفاد قرار (مثلاً کارشناس نظر خود را اعلام میکند یا گزارش تحقیق تکمیل میشود)
- بررسی نتایج قرار توسط قاضی
- صدور رأی نهایی (مثلاً صدور حکم محکومیت یا برائت، یا تأیید یا رد دادخواست)
بهطور خلاصه، صدور قرار اعدادی نشانه ورود پرونده به مرحله بررسی دقیقتر و تکمیل مدارک است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون قرار اعدادی مطرح شده است:
❓ من توی سامانه ثنا دیدم نوشته “قرار اعدادی صادر شد”، یعنی چی؟ یعنی پرونده بسته شده؟
✅ خیر، وقتی نوشته شده “قرار اعدادی صادر شد”، یعنی قاضی برای بررسی بیشتر پرونده یک تصمیم مقدماتی گرفته، مثل ارجاع به کارشناس یا معاینه محل. این یعنی پرونده هنوز در حال رسیدگیه و قاضی داره اطلاعات بیشتری جمع میکنه تا بتونه رأی نهایی صادر کنه. پس هنوز بسته نشده و باید منتظر ادامه فرآیند بمونید.
❓ من کارشناس رسمی دادگستری نیستم ولی یکی از طرفین پرونده خواسته منو به عنوان کارشناس معرفی کنه. این همون قرار اعدادیه؟
✅ اگر قاضی یا دادگاه تصمیم بگیره برای بررسی یک موضوع فنی، نظر یک فرد متخصص رو بگیره، ممکنه از طریق صدور قرار کارشناسی این کارو انجام بده؛ اما فقط کارشناسان رسمی مورد تأیید قوه قضاییه میتونن در این فرآیند نقش داشته باشن. معرفی شما از طرف یکی از طرفین به تنهایی باعث صدور قرار اعدادی نمیشه، مگر اینکه دادگاه تشخیص بده نیاز هست.
❓ من توی پرونده طلاق دیدم نوشته “قرار اعدادی معاینه محل صادر شد”. یعنی چی؟ برای طلاق چرا باید محل رو بررسی کنن؟
✅ گاهی در پروندههای طلاق یا نفقه، قاضی برای احراز سکونت، بررسی وضعیت مالی، یا بررسی ادعای یکی از طرفین (مثلاً ترک منزل یا شرایط فرزند) نیاز به معاینه محل داره. در چنین مواردی قرار اعدادی معاینه محل صادر میشه تا یک مأمور یا قاضی با حضور در محل ادعا شده، گزارش تهیه کنه. این کار به دادگاه کمک میکنه تصمیم دقیقتری بگیره.