ترک کار یکی از موضوعات پرچالش در روابط کارگر و کارفرماست که گاهی با استعفا یا حتی غیبت اشتباه گرفته میشود. بر اساس دستورالعمل روابط کار، ترک کار به معنای قطع یکجانبه همکاری توسط کارگر، بدون رعایت تشریفات قانونی است. این اقدام میتواند برای هر دو طرف تبعات جدی در پی داشته باشد؛ بهویژه زمانی که قرارداد کتبی میان کارگر و کارفرما وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، اثبات رابطه کار، ادعای ترک کار، مطالبه حقوق معوق یا حتی خسارت، پیچیدهتر میشود.
از آنجا که قانون کار به صراحت از ترک کار سخن نگفته و بیشتر از واژههایی مانند استعفا، خاتمه قرارداد یا فسخ یاد کرده، بررسی دقیق قوانین، آراء و رویههای مرتبط برای کارگران و کارفرمایان ضروری است. در این مقاله تلاش کردهایم تا با تحلیل حقوقی و عملی، به تمام جوانب «قانون ترک کار» بهویژه در وضعیت «ترک کار کارگر بدون قرارداد» بپردازیم و پاسخ روشنی به سوالات رایج در این حوزه ارائه دهیم.
تعریف ترک کار در قانون و عرف
ترک کار در نگاه نخست بهمعنای عدم حضور کارگر در محل کار است؛ اما از نظر حقوقی، شرایط خاصی باید وجود داشته باشد تا رفتار کارگر «ترک کار» محسوب شود. در واقع، هر غیبتی ترک کار نیست و هر عدم همکاریای هم به معنای استعفا نیست.
📌 تعریف ترک کار در دستورالعمل شماره ۱۷ روابط کار
بر اساس بند اول دستورالعمل شماره ۱۷ روابط کار (مصوب وزارت کار)، ترک کار اینگونه تعریف شده است:
«فسخ یکجانبه قرارداد کار از سوی کارگر، بدون مجوز قانونی».
بنابراین اگر کارگر بدون طی مراحل قانونی و بدون ارائه استعفای کتبی، بهطور ناگهانی همکاری خود را قطع کند، این اقدام در حکم ترک کار محسوب میشود و تفاوت استعفا و ترک کار در اعلام آن به صورت رسمی می باشد. اما مهمترین شرط برای تحقق ترک کار این است که قصد و نیت قطع همکاری بهطور دائم وجود داشته باشد. یعنی اگر کارگر فقط چند روز سر کار نیاید ولی قصد بازگشت داشته باشد یا هنوز وسایل شخصیاش در محل کار باشد، نمیتوان به سادگی گفت که ترک کار انجام شده است.
⚖️ ترک کار، غیبت یا استعفا؟ تفاوت در چیست؟
در عرف حقوقی، تفاوتهایی بین این مفاهیم وجود دارد:
- غیبت: عدم حضور موقت کارگر در محل کار، بدون اطلاع قبلی. اگر این وضعیت طولانی شود، میتواند به ترک کار تعبیر شود.
- استعفا: اعلام رسمی و کتبی کارگر برای قطع همکاری، همراه با رعایت مهلت قانونی (۳۰ روز).
- ترک کار: قطع همکاری ناگهانی و بدون اطلاع قبلی و بدون رعایت تشریفات قانونی؛ حتی در صورت نبود قرارداد کتبی.
در مواردی که اماراتی مانند جمعآوری وسایل، خاموش بودن تلفن، عدم مراجعه طولانی، یا عدم پاسخ به تماس کارفرما وجود داشته باشد، این امارات میتوانند نشانهای از قصد ترک کار دائم باشند.
قانون ترک کار در قانون کار و تأمین اجتماعی
قانون ترک کار در قانون کار و تأمین اجتماعی بهصورت صریح تعریف نشده است، اما بر اساس ماده ۲۵ قانون کار، ترک کار یک نوع فسخ یکجانبه و غیرمجاز قرارداد محسوب میشود. همچنین طبق مقررات تأمین اجتماعی، ترک کار باید توسط کارفرما در لیست بیمه اعلام شود و کارگری که ترک کار کرده باشد، مشمول بیمه بیکاری نخواهد بود. دو ماده مهم یعنی ماده ۲۱ و ماده ۲۵ قانون کار به نکاتی اشاره دارند که برای تحلیل ترک کار بسیار مهماند:
-
ماده ۲۱ قانون کار موارد خاتمه قرارداد کار را احصا کرده است: مانند پایان مدت قرارداد، پایان کار معین، فوت، از کار افتادگی کلی، بازنشستگی، استعفای کتبی و… ترک کار در این فهرست نیامده، پس از منظر قانونگذار ترک کار جزو راههای مشروع پایان قرارداد نیست.
-
ماده ۲۵ قانون کار میگوید: «هرگاه قرارداد کار برای مدت موقت یا برای انجام کار معین منعقد شده باشد، هیچیک از طرفین به تنهایی حق فسخ آن را ندارد.»
بر این اساس، ترک کار توسط کارگر بدون اطلاع به کارفرما (بدون توافق یا دلیل قانونی)، فسخ یکطرفه و غیرمجاز قرارداد محسوب میشود که میتواند مبنای مسئولیت و مطالبه خسارت توسط کارفرما باشد.
⚖️ موضع تأمین اجتماعی درباره ترک کار
در ماده ۳۹ قانون تأمین اجتماعی کارفرما مکلف است لیست بیمه کارکنان را تا آخر ماه بعد ارسال کند و در صورت ترک کار کارگر، آن را در ستون مخصوص درج نماید. همچنین، در سامانههای بیمه، ثبت ترک کار بهعنوان یکی از رویدادهای شغلی تعریف شده و در صورت درج این عنوان، کارگر از شمول دریافت بیمه بیکاری خارج میشود. چون یکی از شروط دریافت بیمه بیکاری، این است که بیکار شدن ناشی از اراده شخص نباشد.
قانون ترک کار بدون قرارداد چیست؟
ترک کار بدون قرارداد به معنای رها کردن شغل توسط کارگر بدون اطلاع قبلی و رعایت تشریفات قانونی است. در قانون کار، قرارداد شفاهی نیز معتبر است و کارگر بدون قرارداد کتبی هم مشمول مقررات ترک کار میباشد. در صورت ترک کار ناگهانی، کارفرما میتواند با اثبات رابطه کاری، علیه کارگر شکایت و خسارت مطالبه کند.
📌 اعتبار قرارداد شفاهی در قانون کار
بر اساس قانون کار، وجود رابطه کاری واقعی میان کارگر و کارفرما ملاک است، نه صرفاً داشتن قرارداد کتبی. به بیان دیگر:
- اگر کارگر در یک واحد اقتصادی کار کرده، دستمزد دریافت کرده، و تحت نظارت و دستور کارفرما فعالیت داشته باشد،
- حتی در نبود قرارداد کتبی، قانون کار بر رابطه آنها حاکم خواهد بود؛
- این رابطه میتواند از طریق فیش حقوق، لیست بیمه، شهادت شهود، پیامک، ایمیل یا سایر قرائن و امارات اثبات شود.
بنابراین کارگر بدون قرارداد نیز، در برابر قانون مشمول همان قواعد ترک کار است که برای سایر کارگران اعمال میشود.
❌ ترک کار بدون قرارداد؛ آزادی یا مسئولیت؟
برخلاف تصور بسیاری، کارگری که قرارداد کتبی ندارد، نمیتواند بهصورت خودسرانه محل کار را ترک کند و انتظار داشته باشد که مسئولیتی متوجه او نباشد. نکات مهم در این خصوص:
- ترک کار بدون اطلاع قبلی و بدون ارائه نامه استعفا از کار، حتی در صورت نداشتن قرارداد کتبی، ترک کار محسوب میشود؛
- اگر کارفرما بتواند رابطه کار و ترک ناگهانی را ثابت کند، میتواند از کارگر بابت خسارت وارده شکایت نماید؛
- بار اثبات در اینگونه موارد بر عهده کارفرماست، اما در عمل نیز رویه قضایی همواره به صرف نبود قرارداد بسنده نمیکند.
⚖️ رأی مراجع کار در مورد ترک کار بدون قرارداد
در بسیاری از آراء صادره توسط هیأتهای تشخیص و حل اختلاف اداره کار، تأکید شده که:
«نداشتن قرارداد کتبی، مانع از طرح دعوا یا دفاع نیست. هرکس مدعی رابطه یا خسارتی است، باید ادله خود را ارائه کند.»
از این رو، کارفرما باید مدارکی مانند:
✔️ لیست بیمه،
✔️ کارت حضور و غیاب،
✔️ پیامها یا مکاتبات با کارگر،
✔️ شهادت سایر کارکنان
را ارائه دهد تا بتواند اثبات کند کارگر ترک کار کرده و از این بابت خسارتی وارد شده است.
قانون ترک کار با قرارداد و بدون قرارداد؛ شباهتها و تفاوتها
ترک کار از نظر ماهیتی، چه در حضور قرارداد کتبی و چه در غیاب آن، یکسان تلقی میشود. اما تفاوتهایی در اثبات، مسئولیتها و رویه رسیدگی وجود دارد. در این بخش، بهطور کامل شباهتها و تفاوتهای قانونی ترک کار در این دو وضعیت را بررسی میکنیم.
📌 شباهتها: قانون کار برای همه برابر است
-
قانون کار برای هر دو نوع رابطه کاری حاکم است
چه قرارداد کتبی وجود داشته باشد و چه رابطه کاری شفاهی باشد، قانون کار بر هر نوع رابطه تبعیت، مزد و کار اعمال میشود. -
ترک کار، فسخ یکجانبه و بدون مجوز محسوب میشود
در هر دو حالت، ترک کار اقدامی خلاف ماده ۲۵ قانون کار تلقی میشود، بهویژه در قراردادهای موقت یا برای انجام کار معین. -
کارفرما در صورت ورود خسارت میتواند شکایت کند
در هر دو حالت، اگر ترک کار باعث اختلال در کارگاه یا وارد شدن ضرر شود، کارفرما میتواند با ارائه دلایل و مدارک قانونی، مطالبه خسارت نماید. -
ترک کار باعث محرومیت از بیمه بیکاری میشود
سازمان تأمین اجتماعی در هر دو حالت، در صورت اثبات ترک کار ارادی، از پرداخت بیمه بیکاری خودداری میکند.
⚖️ تفاوتها: نقطه افتراق ترک کار با و بدون قرارداد کتبی
| مورد مقایسه | با قرارداد کتبی | بدون قرارداد کتبی |
|---|---|---|
| امکان اثبات رابطه کاری | بسیار آسان، با استناد به قرارداد | دشوارتر؛ نیاز به مدارک مکمل مثل فیش حقوق، لیست بیمه، شهود |
| بار اثبات مسئولیت ترک کار | عمدتاً بر عهده کارگر است | عمدتاً بر عهده کارفرما برای اثبات ترک کار و رابطه کاری |
| احتمال صدور رأی علیه کارگر | بیشتر، به دلیل وضوح تعهدات | کمتر، مگر اینکه مدارک کافی ارائه شود |
| دفاع کارگر در مراجع حل اختلاف | محدودتر است | گستردهتر، چون نبود قرارداد میتواند باعث تفسیر به نفع کارگر شود |
نتیجه اینکه:
ترک کار بدون قرارداد، نه تنها رافع مسئولیت کارگر نیست، بلکه در صورت اثبات ترک بدون اطلاع قبلی، همچنان میتواند منجر به محکومیت مالی یا محرومیت از مزایا شود.
عواقب حقوقی و قانونی ترک کار برای کارگر
ترک کار بهعنوان یک فسخ غیرقانونی قرارداد از سوی کارگر، نهتنها مورد حمایت قانون قرار نمیگیرد، بلکه در بسیاری موارد منجر به از دست دادن حقوق و مزایای قانونی میشود. در این بخش، آثار و عواقب ترک کار برای کارگر را از منظر قانون کار، تأمین اجتماعی و رویه مراجع حل اختلاف بررسی میکنیم.
❌ ۱. محرومیت از دریافت بیمه بیکاری
مطابق قوانین تأمین اجتماعی، کارگری که بهصورت ارادی کار خود را ترک کند، مشمول بیمه بیکاری نمیشود. شرط اصلی دریافت بیمه بیکاری این است که قطع رابطه کاری غیرارادی و ناشی از اخراج یا تعطیلی کارگاه باشد.
📌 بنابراین، ترک کار بدون اطلاع قبلی و بدون استعفای رسمی، موجب سلب حق استفاده از بیمه بیکاری خواهد شد.
❌ ۲. عدم دریافت حق سنوات پایان کار (در مواردی)
در گذشته، طبق برخی بخشنامهها، ترک کار باعث محرومیت از دریافت سنوات و مزایای پایان کار میشد. اما با ابطال برخی از این بخشنامهها توسط دیوان عدالت اداری، رویه فعلی بهسمت حمایت نسبی از کارگر تغییر کرده است.
- اگر ترک کار بدون تسویه حساب یا بدون دریافت سنوات قبلی باشد، ممکن است کارگر بتواند برای دریافت سنوات اقدام کند؛
- اما اگر کارفرما بتواند خسارت ناشی از ترک کار را اثبات کند، ممکن است مراجع کار از پرداخت کل یا بخشی از سنوات صرفنظر کنند.
❌ ۳. عدم دریافت حقوق معوقه (در قراردادهای خاص)
در برخی قراردادهای کار، بندی وجود دارد که اعلام میکند:
«در صورت ترک کار بدون اطلاع قبلی و رعایت شرایط استعفا، هیچ حقوقی بابت ایام کارکرد پرداخت نمیشود.»
در این حالت، اگر ترک کار باعث ورود خسارت جدی به شرکت شده باشد و کارفرما آن را اثبات کند، ممکن است کارگر حقوق روزهای آخر کار خود را نیز دریافت نکند.
❌ ۴. مسئولیت جبران خسارت کارفرما
طبق اصل جبران خسارت، اگر کارگری با ترک کار ناگهانی موجب:
-
تأخیر در تحویل پروژه،
-
ایجاد خسارت به مشتریان،
-
یا توقف خط تولید
شود، کارفرما میتواند با ارائه دلایل روشن و مدارک کتبی، از کارگر مطالبه خسارت کند.
حتی در نبود قرارداد کتبی، اگر رابطه کار و ترک ناگهانی ثابت شود، کارگر ملزم به پرداخت خسارت خواهد بود.
❌ ۵. تأثیر منفی بر سابقه شغلی و اعتبار حرفهای
در صورتی که ترک کار باعث دعوی قضایی، درج در پرونده منابع انسانی شرکت یا اخراج رسمی شود، این سابقه ممکن است در مراجعات شغلی آتی کارگر تأثیر منفی بگذارد. بسیاری از شرکتها در استخدامهای جدید، وضعیت ترک شغل قبلی را بررسی میکنند.
مهلت و نحوه اعلام ترک کار به کارفرما، اداره کار و تأمین اجتماعی
ترک کار نباید بهصورت ناگهانی و بدون اطلاع باشد. کارگر و کارفرما هر دو موظفاند در صورت قطع رابطه کاری، آن را بهصورت رسمی و در مهلت مقرر به مراجع ذیربط اعلام کنند. در این بخش به صورت جداگانه وظایف قانونی کارگر و کارفرما را بررسی میکنیم.
📝 اعلام ترک کار از سوی کارگر؛ چگونه باید انجام شود؟
مطابق ماده ۲۱ قانون کار، اگر کارگر قصد استعفا و ترک کار داشته باشد، باید:
- استعفای خود را حداقل ۳۰ روز قبل از ترک کار، بهصورت کتبی به کارفرما اعلام کند؛
- پس از اعلام کتبی، موظف است تا ۳۰ روز به کار خود ادامه دهد تا کارفرما فرصت جایگزینی داشته باشد؛
- اگر در ۱۵ روز اول از تصمیم خود پشیمان شود، میتواند استعفایش را پس بگیرد و در محل کار باقی بماند؛
- اگر کارفرما از همان روز اول با استعفا موافقت کند، کارگر نیازی به ادامه کار تا پایان ۳۰ روز ندارد.
نکته: عدم رعایت این مراحل، از نظر قانون بهعنوان ترک کار غیرقانونی تلقی میشود.
🧾 اعلام ترک کار از سوی کارفرما به اداره کار
کارفرما موظف است در صورت ترک کار کارگر، مراتب را به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام نماید. اگر این اقدام انجام نشود، ممکن است کارفرما:
- به پرداخت حق بیمه اضافی و غیرواقعی مجبور شود؛
- در صورت طرح شکایت از سوی کارگر، نتواند ترک کار را اثبات کند؛
- یا حتی با جریمههای تأمین اجتماعی یا تخلف اداری مواجه شود.
در حال حاضر، مهلت عرفی برای اعلام ترک کار به اداره کار، تا پایان ماه جاری در نظر گرفته میشود.
🏢 اعلام ترک کار به تأمین اجتماعی (در لیست بیمه)
بر اساس ماده ۳۹ قانون تأمین اجتماعی، کارفرما موظف است:
- لیست بیمه کارکنان را تا پایان ماه بعد به سازمان ارائه کند؛
- در صورت ترک کار، موضوع را در ستون مربوط در لیست بیمه قید نماید؛
- در غیر این صورت، مسئولیت پرداخت حق بیمه بر عهده او خواهد بود.
نتیجه: اعلام ترک کار در بیمه بسیار مهم است، چراکه بر سابقه کار، پرداخت بیمه، بیمه بیکاری، و دعاوی آتی تأثیر مستقیم دارد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون قانون ترک کار مطرح شده است:
❓ کارگر ما بدون قرارداد کتبی کار میکرد و ناگهانی محل کار رو ترک کرده. آیا میتونیم ازش شکایت کنیم؟
✅ بله، حتی اگر قرارداد کتبی بین شما وجود نداشته باشد، اگر بتوانید با مدارکی مثل لیست بیمه، فیش حقوقی، پیامها یا شهادت شهود رابطه کاری را اثبات کنید، میتوانید در اداره کار از او به دلیل ترک کار شکایت کنید. در صورت اثبات ورود خسارت، هیأت تشخیص ممکن است او را به جبران ضرر محکوم کند.
❓ من کارگر یک شرکت خصوصی بودم و به خاطر ندادن حقوق به مدت دو ماه، کار رو بدون استعفا ترک کردم. الان میگن حق سنوات بهت تعلق نمیگیره. درسته؟
✅ ترک کار بدون رعایت مراحل قانونی مثل استعفای کتبی، ممکنه باعث محرومیت از برخی مزایا مثل بیمه بیکاری بشه. ولی درباره حق سنوات، رویه فعلی اینه که اگر بتونید ثابت کنید حقوق نگرفتید و کارفرما مقصر بوده، میتونید سنوات و سایر مطالبات رو از طریق اداره کار دریافت کنید.
❓ کارگر ما یه هفته نیومده سر کار و جواب تلفن هم نمیده. از کِی میتونیم اینو ترک کار تلقی کنیم و اعلام کنیم؟
✅ اگر غیبت او ادامهدار باشه و اماراتی مثل بیاطلاعی کامل، عدم پاسخگویی، جمع کردن وسایل یا عدم دسترسی وجود داشته باشه، میتونید این رفتار رو ترک کار تلقی کنید. توصیه میشه تا پایان ماه جاری موضوع رو هم به اداره کار و هم به تأمین اجتماعی اعلام کنید تا مسئولیت حقوقی متوجه شما نشه.