عقد مزارعه چیست؟ شرایط و احکام قانونی، تفاوت با مساقات

عقد مزارعه یکی از عقود معین در قانون مدنی ایران است که به‌ویژه در بخش کشاورزی کاربرد فراوان دارد. طبق این قرارداد، مالک یا متصرف منافع یک زمین (مزارع) زمین را برای مدتی معین در اختیار کشاورز (عامل) قرار می‌دهد تا زراعت کند و در محصول حاصله به‌صورت درصدی شریک شوند. این عقد، از نوع عقود لازم، مشارکتی و معوض است و قوانین آن از ماده ۵۱۸ تا ۵۴۲ قانون مدنی آمده است.

در عمل، عقد مزارعه همان «قرارداد نصفه‌کاری» در عرف کشاورزی است اما با ضوابط حقوقی مشخص. شناخت ارکان، شرایط، تفاوت آن با عقد مساقات، وظایف عامل و مزارع، و آثار حقوقی این عقد می‌تواند مانع بروز بسیاری از اختلافات شود. در این مقاله به‌طور کامل به این مفاهیم می‌پردازیم.

عقد مزارعه یعنی چه و در عمل به چه معناست؟

عقد مزارعه، یکی از عقود مشارکتی و معوض است که در حوزه کشاورزی کاربرد دارد. این عقد بر پایه همکاری میان مالک زمین و زارع بنا شده تا طرفین بتوانند به‌صورت عادلانه در محصول نهایی شریک شوند.

🔍 تعریف لغوی و اصطلاحی عقد مزارعه

واژه «مزارعه» از ریشه «زرع» به معنای زراعت و کشت‌وکار گرفته شده و در لغت به همکاری در زراعت اطلاق می‌شود. در اصطلاح حقوقی، عقد مزارعه قراردادی است که به موجب آن یکی از طرفین (مزارع یا مالک منافع زمین)، زمین را برای مدت مشخص به دیگری (عامل یا کشاورز) واگذار می‌کند تا در آن زراعت کند و محصول نهایی به نسبت معین بین دو طرف تقسیم شود.

این نسبت باید به صورت درصدی از محصول تعیین شود، نه مقدار مقطوع. مثلاً نصف یا یک‌سوم محصول، نه ده تن گندم یا صد کیسه برنج.

📘 تعریف قانونی عقد مزارعه

طبق ماده ۵۱۸ قانون مدنی:

«مزارعه عقدی است که به موجب آن احد طرفین، زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می‌دهد که آن را زراعت کرده و حاصل را تقسیم کنند.»

بر اساس این ماده، شروط اساسی برای تحقق عقد مزارعه شامل وجود زمین قابل زراعت، تعیین مدت، انجام زراعت توسط عامل و تقسیم محصول به‌صورت مشاع است.

📌 نکات مهم درباره مفهوم مزارعه

• مزارعه فقط در مورد زراعت و کشاورزی است و شامل باغداری (مانند درخت‌کاری) نمی‌شود.
• در این عقد، سهم طرفین باید به صورت درصدی از محصول تعیین شود. اگر تمام محصول برای یکی از طرفین باشد یا سهم مشخص به‌صورت عددی تعیین شود، عقد مزارعه باطل است.
• مدت قرارداد باید معین باشد. این مدت می‌تواند به صورت ماه، فصل یا سال باشد و اگر در متن نیامده باشد اما عرف محل آن را تعیین کند، کافی است.
• هدف اصلی، مشارکت در تولید محصول و توزیع عادلانه آن است، نه صرفاً اجاره زمین یا مزد کار.

🎯 مزارعه در عمل چگونه است؟

فرض کنید یک مالک زمین کشاورزی دارد، اما به دلیل سن بالا یا نبودن فرصت کافی نمی‌تواند خودش زراعت کند. او با یک کشاورز توافق می‌کند که زمین را برای یک فصل در اختیار او بگذارد تا گندم بکارد. در پایان، محصول به نسبت ۶۰٪ به کشاورز و ۴۰٪ به مالک تعلق می‌گیرد. این توافق، مصداق بارز عقد مزارعه است.

عقد مزارعه در قانون مدنی ایران

قانون مدنی ایران به‌صورت مستقل و کامل، به عقد مزارعه پرداخته و مواد ۵۱۸ تا ۵۴۲ را به آن اختصاص داده است. این بخش از قانون، تمامی ابعاد عقد مزارعه را از تعریف و ارکان گرفته تا شرایط صحت، انفساخ، بطلان و آثار آن روشن می‌کند.

📜 مواد قانونی مرتبط با مزارعه

• ماده ۵۱۸: مزارعه عقدی است که به موجب آن، یکی از طرفین زمینی را برای مدت معینی به دیگری می‌دهد تا در آن زراعت کند و محصول را تقسیم نمایند.
• ماده ۵۱۹: سهم طرفین باید به صورت اشاعه (نسبت درصدی از محصول) تعیین شود. اگر سهم به صورت عدد مشخص (مثلاً ده تن گندم) باشد، این عقد دیگر مزارعه محسوب نمی‌شود.
• ماده ۵۲۰: می‌توان در کنار سهم از محصول، شرط پرداخت مال اضافی هم کرد، بدون آنکه به صحت عقد لطمه وارد شود.
• ماده ۵۲۱ تا ۵۲۴: تعیین نوع زرع، وضعیت مالکیت بذر، حق تصرف مالک یا ولی قانونی، و قابلیت زراعت زمین از مهم‌ترین موارد هستند.

⚖️ اوصاف حقوقی عقد مزارعه

بر اساس مفاد قانون مدنی و تحلیل‌های فقهی و حقوقی، عقد مزارعه دارای ویژگی‌ها و اوصاف زیر است:

✅ عقد لازم

یعنی بعد از انعقاد قرارداد، هیچ‌یک از طرفین نمی‌توانند به‌صورت یک‌جانبه آن را فسخ کنند؛ مگر در صورت وجود یکی از خیارات قانونی (مثل غبن یا تخلف از شرط). ماده ۵۲۵ قانون مدنی نیز صراحتاً به لازم بودن عقد مزارعه اشاره می‌کند.

✅ عقد معوض

در مزارعه، طرفین در ازای چیزی که می‌دهند، چیزی دریافت می‌کنند: مزارع زمین یا منافعش را می‌دهد و سهمی از محصول می‌گیرد، عامل کار می‌کند و سهم خود را از برداشت برمی‌دارد.

✅ عقد مشارکتی

از مهم‌ترین ارکان مزارعه، مشارکت در محصول است. هیچ‌یک از طرفین نباید کل محصول را برای خود بخواهد؛ اگر چنین شرطی شود، عقد باطل خواهد بود (ماده ۵۳۲).

✅ عقد مدت‌دار

وجود مدت معین برای زراعت از شروط اصلی عقد معین برای مزارعه است. حتی اگر در متن عقد ذکر نشده باشد، اما در عرف منطقه مدت مشخصی برای آن شناخته شود، کفایت می‌کند. (ماده ۵۱۸ و رویه عملی دادگاه‌ها)

🧩 اهمیت تعیین نوع زرع

طبق ماده ۵۲۴ قانون مدنی، نوع زرع باید در متن قرارداد مشخص شود، مگر اینکه قرارداد برای «مطلق زراعت» بسته شده باشد یا عرف منطقه نوع خاصی را ایجاب کند. در صورت سکوت طرفین، عامل در انتخاب نوع زراعت مختار است، مشروط بر اینکه به ضرر مزارع نباشد.

📌 موارد مهم دیگر در قانون مدنی

• اگر زمین قابلیت کشت محصول مورد نظر را نداشته باشد (مثلاً خاک آن شور باشد و برای زراعت مناسب نباشد)، عقد باطل است.
• در صورت جهل عامل به سختی‌های پنهان زمین، مثل لزوم حفر چاه یا نهر، ممکن است حق فسخ برای او ایجاد شود (ماده ۵۲۳).
• اگر مدت مزارعه تمام شود ولی محصول هنوز نرسیده باشد، مزارع می‌تواند اجازه دهد زراعت بماند و در ازای آن اجرت‌المثل زمین را دریافت کند (ماده ۵۴۰).

طرفین عقد مزارعه چه کسانی هستند؟

در عقد مزارعه دو طرف اصلی حضور دارند که نقش و تعهدات هر یک در تحقق و اجرای صحیح این قرارداد حیاتی است. شناخت دقیق این دو طرف یعنی مزارع و عامل، برای درک روابط حقوقی، مالی و تعهدی در این عقد بسیار مهم است.

🧑‍🌾 مزارع کیست و چه وظایفی دارد؟

مزارع در عقد مزارعه به شخصی گفته می‌شود که زمین یا منافع آن را برای زراعت در اختیار طرف دیگر (عامل) می‌گذارد. برخلاف تصور عموم، لزوماً نیازی نیست که مزارع مالک رسمی زمین باشد؛ بلکه کافی است:

• مالک منافع زمین باشد؛ یعنی حقی برای استفاده از زمین را دارا باشد.
• یا به‌موجب ولایت، وکالت، قیمومت یا قراردادهای دیگر، اختیار واگذاری زمین به دیگری را داشته باشد.

📌 وظایف و مسئولیت‌های مزارع:

• باید زمین را به‌صورت آماده برای کشت یا حداقل قابل اصلاح، در اختیار عامل بگذارد.
• در صورت امتناع از تحویل زمین، عامل می‌تواند از طریق دادگاه، الزام او را بخواهد و در صورت عدم امکان، حق فسخ خواهد داشت.
• پرداخت مالیات زمین و عوارض مربوط به مالکیت (مگر اینکه خلاف آن شرط شده باشد)، بر عهده مزارع است.
• مزارع نمی‌تواند بدون رضایت عامل، مداخله در کار زراعت کند یا تغییراتی در نحوه اجرای عقد بدهد.

👨‍🌾 عامل در عقد مزارعه کیست و چه وظایفی دارد؟

عامل یا همان زارع، شخصی است که زمین را از مزارع می‌گیرد و موظف است آن را زراعت کرده و مطابق قرارداد محصول را برداشت کند.

⚖️ شرایط عامل:

• باید اهلیت قانونی برای انجام قرارداد داشته باشد (عقل، بلوغ، رشد).
• می‌تواند شخص حقیقی (کشاورز) یا شخص حقوقی (مثلاً شرکت‌های تعاونی کشاورزی) باشد.
• عامل می‌تواند برای انجام زراعت، کارگر بگیرد یا با دیگری شریک شود؛ اما انتقال قرارداد یا تسلیم زمین به غیر، فقط با اجازه مزارع ممکن است.

📌 وظایف و تعهدات عامل:

1. اجرای زراعت به شیوه متعارف و اصولی
   باید تمام اقدامات لازم برای کشت، داشت و برداشت را انجام دهد. در صورت اهمال و بروز خسارت به مزارع، ضامن است.

2. رعایت نوع زراعت توافق‌شده
   اگر در قرارداد نوع خاصی از محصول (مثلاً گندم یا برنج) تعیین شده باشد، عامل موظف است فقط همان را بکارد. عدم رعایت این شرط ممکن است موجب بطلان عقد یا ایجاد حق فسخ شود.

3. امانت‌داری نسبت به تجهیزات یا بذر مزارع
   اگر ابزار یا بذر از سوی مزارع فراهم شده باشد، عامل موظف به نگهداری و استفاده صحیح از آن‌هاست و در صورت تلف یا خسارت، مسئول جبران است (در صورت تقصیر).

4. جبران خسارت در صورت ترک زراعت
   اگر عامل بدون دلیل موجه، زراعت را ترک کند، مزارع می‌تواند از دادگاه بخواهد که زراعت به هزینه عامل انجام شود و حتی در صورت عدم امکان، عقد را فسخ کند.

شرایط و ارکان اصلی عقد مزارعه

برای اینکه عقد مزارعه از نظر قانونی صحیح و قابل اجرا باشد، وجود برخی ارکان و رعایت برخی شرایط ضروری است. این موارد در قانون مدنی ایران (مواد ۵۱۸ تا ۵۴۲) به‌وضوح مشخص شده‌اند و فقدان هر یک می‌تواند منجر به بطلان یا عدم نفوذ عقد شود.

⚖️ ارکان اساسی عقد مزارعه

عقد مزارعه همانند سایر قراردادهای لازم، باید دارای ارکان مشخصی باشد که عبارت‌اند از:

1. وجود طرفین دارای اهلیت

یعنی هم مزارع و هم عامل باید:

• بالغ، عاقل و رشید باشند
• و با قصد و رضایت واقعی اقدام به انعقاد قرارداد کرده باشند

این مورد از قواعد عمومی صحت معاملات است.

2. زمین قابل زراعت

زمینی که مورد مزارعه قرار می‌گیرد باید برای کشت و زرع قابل استفاده باشد. حتی اگر نیاز به اصلاح یا تأمین آب داشته باشد، مانعی نیست، اما:

• اگر زمین اصولاً برای زراعت مورد نظر مناسب نباشد (مثلاً خاک شور، زمین سنگلاخی یا بدون دسترسی به آب)، عقد باطل خواهد بود.
• اگر عملیات سنگین برای آماده‌سازی نیاز باشد و عامل از آن بی‌خبر بوده، ممکن است حق فسخ برای او ایجاد شود (ماده ۵۲۳).

3. تعیین مدت عقد

بر اساس ماده ۵۱۸، عقد مزارعه باید مدت‌دار باشد.

• مدت باید با توجه به نوع زراعت تعیین شود (مثلاً ۶ ماه، یک سال، یا یک فصل)
• اگر مدت در متن عقد ذکر نشده اما عرف محل مدت را مشخص کند، همان کافی است.

4. تعیین نوع زراعت

طبق ماده ۵۲۴ قانون مدنی:

• باید نوع زرع در عقد مشخص باشد (مثلاً گندم، جو، برنج و…)
• اما اگر عقد برای «مطلق زراعت» باشد یا عرف منطقه نوع زرع را تعیین کند، عامل در انتخاب نوع محصول آزاد است.
• اگر عامل محصولی غیر از نوع توافق‌شده بکارد، ممکن است عقد باطل شود یا مزارع حق فسخ داشته باشد.

5. تعیین سهم هر طرف از محصول

ماده ۵۱۹ تأکید دارد که سهم مزارع و عامل باید به صورت اشاعه (مشاعی) باشد؛ یعنی درصدی از محصول (مثل نصف، ثلث، ربع).
اگر سهم به‌صورت مقدار ثابت تعیین شود (مثلاً ۱۰ تن گندم یا ۲۰ میلیون تومان)، عقد دیگر مزارعه نیست و ممکن است باطل شود یا تابع قرارداد اجاره یا شراکت گردد.

6. اهلیت برای تصرف در زمین

طبق ماده ۵۲۲، مزارع لازم نیست حتماً مالک زمین باشد، اما باید:

• یا مالک منافع باشد (مثلاً زمین را اجاره کرده)
• یا از طریق قانونی مثل وکالت، ولایت، قیمومت، وصایت حق تصرف داشته باشد.

📌 شروط فرعی ولی مهم در قرارداد مزارعه

• امکان شرط اضافه بر سهم مشاع: طبق ماده ۵۲۰، می‌توان شرط کرد که یک طرف علاوه بر سهم خود، مال یا محصول اضافی هم به طرف مقابل بدهد.
• امکان استفاده عامل از کارگر یا شریک: ماده ۵۴۱ بیان می‌کند که عامل می‌تواند برای انجام زراعت، کارگر بگیرد یا با شخص دیگری شریک شود؛ اما انتقال زمین یا عقد به دیگری نیاز به رضایت مزارع دارد.
• تعیین هزینه‌ها: خراج و مالیات زمین با مزارع است مگر خلاف آن شرط شده باشد (ماده ۵۴۲). سایر هزینه‌ها بر اساس عرف یا توافق تعیین می‌شود.

تفاوت عقد مزارعه و مساقات

عقد مزارعه و عقد مساقات هر دو از جمله عقود مشارکتی در حوزه کشاورزی هستند که قانون‌گذار در قانون مدنی ایران به صورت جداگانه به آن‌ها پرداخته است. اما علی‌رغم شباهت‌های ظاهری، تفاوت‌های بنیادینی بین این دو وجود دارد که دانستن آن برای تنظیم درست قراردادها ضروری است.

مساقات قراردادی است که در آن مالک درختان مثمر، مراقبت، آبیاری و نگهداری از درختان را به دیگری (عامل) می‌سپارد و در مقابل، ثمره درختان به‌صورت مشاع بین طرفین تقسیم می‌شود. موضوع آن «درختان موجود» است، نه زمین زراعی.

🔍 تفاوت‌های کلیدی مزارعه و مساقات

1. موضوع عقد

• در مزارعه: زمین زراعی موضوع عقد است و عامل باید از ابتدا بذر بکارد و محصول تولید کند.

• در مساقات: درختان از قبل وجود دارند و عامل فقط نگهداری، آبیاری و برداشت ثمره را انجام می‌دهد.

2. نوع عملیات عامل

• در مزارعه، عامل از مرحله آماده‌سازی زمین و کاشت تا برداشت محصول فعالیت دارد.

• در مساقات، عامل فقط وظیفه آبیاری، نگهداری، کوددهی، سم‌پاشی، هرس و مراقبت از درختان را دارد، چون زراعتی انجام نمی‌شود.

3. نوع محصول

• در مزارعه، محصول زمین (مثل گندم، برنج، جو) حاصل عقد است.

• در مساقات، محصول درختان (میوه‌ها، خرما، انگور و…) موضوع مشارکت است.

4. محل اجرای عقد

• مزارعه: زمین بدون درخت که قابلیت زراعت دارد.

• مساقات: باغ یا زمین دارای درختان بارده.

⚖️ شباهت‌ها و قواعد مشترک

• هر دو عقد، لازم، معوض و مشارکتی هستند.
• در هر دو، تقسیم ثمره به نسبت مشاع (مثلاً نصف یا ثلث) انجام می‌شود.
• امکان تعیین شرط پرداخت مال اضافی به‌علاوه سهم مشاع، در هر دو عقد وجود دارد.
• امکان استفاده عامل از کارگر یا شریک در هر دو وجود دارد، اما انتقال عقد به غیر بدون رضایت مالک ممنوع است.

موارد بطلان، فسخ و انفساخ عقد مزارعه

در عقد مزارعه مانند سایر قراردادهای حقوقی، ممکن است به دلایل قانونی، قراردادی یا شرایط قهری، عقد باطل یا منحل شود. قانون مدنی در مواد متعدد، این موارد را مشخص کرده و برای هر وضعیت، آثار متفاوتی در نظر گرفته است.

❌ موارد بطلان عقد مزارعه

عقد مزارعه زمانی باطل است که یکی از شرایط اصلی صحت عقد وجود نداشته باشد. مهم‌ترین موارد عبارتند از:

1. تعیین نکردن سهم به صورت مشاع

طبق ماده ۵۱۹ قانون مدنی، اگر سهم طرفین به صورت عدد ثابت تعیین شود (مثلاً ده تن گندم)، عقد مزارعه باطل است؛ چون ماهیت این عقد، مشارکت در محصول به صورت درصدی (ثلث، ربع، نصف) است.

2. شرط تعلق کل محصول به یکی از طرفین

بر اساس ماده ۵۳۲، اگر در قرارداد ذکر شود که تمام محصول فقط متعلق به مزارع یا عامل است، عقد باطل خواهد بود. در این حالت، رابطه‌ی طرفین تابع مزارعه نیست و باید مطابق اجرت‌المثل رفتار شود.

3. نامناسب بودن زمین برای زراعت مورد نظر

مطابق ماده ۵۲۳، اگر زمین حتی با اصلاح هم برای کشت محصول توافق‌شده مناسب نباشد، عقد باطل می‌شود. همچنین اگر عامل از مشکلات زمین (مثلاً نیاز به حفر چاه) آگاه نباشد، ممکن است حق فسخ برای او ایجاد شود.

4. نقض توافق درباره نوع زراعت

طبق ماده ۵۳۷، اگر نوع زرع در قرارداد ذکر شده باشد (مثلاً برنج) ولی عامل نوع دیگری بکارد (مثلاً یونجه)، عقد مزارعه باطل خواهد شد و محصول مطابق ماده ۵۳۳ فقط متعلق به صاحب بذر است.

5. نداشتن اهلیت طرفین یا جعلی بودن رضایت

در صورت نبود اهلیت (بلوغ، عقل، رشد) یا فقدان رضایت واقعی (مثلاً در اثر اکراه یا فریب)، عقد از اساس باطل است.

📝 موارد فسخ عقد مزارعه

عقد مزارعه همان‌طور که در ماده ۵۲۵ آمده، عقدی لازم است؛ یعنی با رضایت طرفین (اقاله) یا در صورت وجود خیار قانونی قابل فسخ است. مهم‌ترین خیارات عبارتند از:

1. خیار غبن

اگر یکی از طرفین در عقد مغبون شده باشد (مثلاً سهمی بسیار کمتر از ارزش واقعی محصول دریافت کند)، می‌تواند طبق ماده ۵۲۶، معامله را فسخ کند.

2. تخلف از شرط

اگر یکی از شروط مهم قراردادی، مثلاً نوع خاصی از زراعت یا مدت مشخص رعایت نشود، طرف مقابل می‌تواند به استناد خیار تخلف شرط، عقد را فسخ کند.

3. ترک زراعت توسط عامل

طبق ماده ۵۳۴، اگر عامل بدون دلیل موجه در آغاز یا میانه کار زراعت را رها کند و شخصی برای ادامه کار نباشد، حاکم می‌تواند او را مجبور به ادامه کند یا عقد را فسخ نماید.

💥 موارد انفساخ عقد مزارعه (برهم‌خوردن خودبه‌خودی)

برخی شرایط به‌گونه‌ای هستند که عقد بدون نیاز به اراده طرفین منحل می‌شود؛ یعنی خودبه‌خود از بین می‌رود. مهم‌ترین موارد:

1. از بین رفتن قابلیت انتفاع زمین

اگر زمین به دلایلی مانند فقدان آب یا ورود به طرح عمرانی، از حالت قابل‌زراعت خارج شود و رفع مانع ممکن نباشد، طبق ماده ۵۲۷ عقد منفسخ خواهد شد.

2. فوت عامل در صورتی که مباشرت شرط شده باشد

طبق ماده ۵۲۹، فوت عامل یا مزارع باعث بطلان عقد نمی‌شود، مگر اینکه در قرارداد شرط شده باشد که «عامل باید شخصاً زراعت کند». در این صورت، با فوت عامل، عقد منفسخ می‌شود.

3. پایان مدت مالکیت منافع

طبق ماده ۵۳۰، اگر مزارع فقط برای مدت عمر خود مالک منافع زمین بوده و عقد مزارعه را تنظیم کرده باشد، با فوت او عقد منفسخ می‌شود.

📘 آثار بطلان یا انفساخ در محصول

در صورت بطلان یا فسخ عقد، وضعیت محصول به شکل زیر تعیین می‌شود (ماده ۵۳۳):

• اگر بذر از طرف عامل بوده باشد، تمام محصول برای عامل است و مزارع فقط اجرت‌المثل برای زمین می‌گیرد.
• اگر بذر مشترک بوده، محصول و اجرت‌المثل به نسبت بذر بین دو طرف تقسیم می‌شود.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون عقد مزارعه مطرح شده است:

❓ما زمین کشاورزی‌مون رو به یکی دادیم برای زراعت، ولی نگفتیم چه محصولی بکاره؛ حالا گوجه کاشته. ما می‌خواستیم گندم بکاریم. این اشکال داره؟
✅ اگر در قرارداد به‌صورت صریح نوع زرع (مثلاً گندم) تعیین نشده باشه، اصل بر اینه که عامل در انتخاب محصول مختار هست؛ به‌خصوص اگر عرف منطقه (مثلاً گوجه‌کاری در تابستان) چنین چیزی رو تأیید کنه. اما اگر شما در ذهن‌تون توافق ضمنی بر کاشت گندم داشتید و بتونید اثباتش کنید (مثلاً پیامک یا شاهد داشته باشید)، ممکنه بتونید ادعای تخلف از قصد مشترک رو مطرح کنید.

❓من یه کشاورزم و با یکی قرارداد مزارعه بستم؛ حالا وسط کار می‌خواد زمین رو بفروشه. آیا قرارداد ما از بین می‌ره؟
✅ نه، فروش زمین توسط مالک (مزارع) باعث از بین رفتن عقد مزارعه نمی‌شه. قرارداد شما همچنان معتبره و مالک جدید باید به حقوق شما احترام بذاره. فقط اگر در قرارداد شرطی شده باشه که در صورت فروش، عقد فسخ می‌شه، اون‌وقت ممکنه شرایط فرق کنه.

❓اگر عامل (کشاورز) بعد از کاشت، زراعت رو رها کنه و بره، تکلیف ما چیه؟
✅ در این حالت، طبق ماده ۵۳۴ قانون مدنی، شما به‌عنوان مزارع می‌تونید از دادگاه بخواید که عامل رو مجبور به ادامه کار کنه. اگر ادامه کار ممکن نباشه، دادگاه می‌تونه اجازه بده زراعت به خرج عامل ادامه پیدا کنه. در صورت عدم امکان اجرای هیچ‌کدوم از این دو حالت، شما حق فسخ قرارداد رو دارید و می‌تونید برای دریافت خسارت یا اجرت‌المثل اقدام کنید.