منابع طبیعی مانند جنگلها، مراتع، رودخانهها و اراضی ملی، از مهمترین سرمایههای ملی هر کشور محسوب میشوند و قانونگذار همواره تلاش کرده تا از این منابع برای نسلهای آینده حفاظت کند. با این حال، در بسیاری از موارد، میان شهروندان و سازمان منابع طبیعی اختلافاتی درباره مالکیت یا نحوه استفاده از این زمینها به وجود میآید. گاهی سازمان منابع طبیعی بخشی از زمینهای مورد استفاده اشخاص را بهعنوان «اراضی ملی» تشخیص میدهد و مالکیت افراد را زیر سؤال میبرد، یا اقدامات اجرایی مانند قلع و قمع، رفع تصرف یا واگذاری زمین را انجام میدهد که ممکن است حقوق شهروندان را نقض کند.
در این مقاله، بهصورت کامل و مرحلهای به موضوع «شکایت از منابع طبیعی» میپردازیم؛ از تعریف منابع طبیعی و اراضی ملی گرفته تا نحوه طرح شکایت، نمونه متن دادخواست، معرفی سامانهها و توصیههای حقوقی مهم.
شکایت از منابع طبیعی در چه مواردی مطرح میشود؟
در نظام حقوقی ایران، منابع طبیعی از جمله جنگلها، مراتع، بیشهها و اراضی ملی، بهعنوان ثروت عمومی شناخته شده و در اختیار دولت قرار گرفتهاند. مسئولیت حفاظت و بهرهبرداری اصولی از این منابع، بر عهده «سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور» است. اما در عمل، موارد متعددی وجود دارد که میان شهروندان و این سازمان، اختلافاتی درباره حدود مالکیت، استفاده از زمین، یا عملکرد اداره منابع طبیعی ایجاد میشود و در نتیجه، شکایتهای رسمی مطرح میگردد.
📌 مهمترین مواردی که شکایت از منابع طبیعی در آن مطرح میشود
-
ملی اعلام شدن زمین شخصی:
شایعترین مورد، زمانی است که اداره منابع طبیعی، زمینی را بر اساس قانون ملی شدن جنگلها، ملی اعلام میکند، در حالی که فرد با استناد به سابقه احیا، کشاورزی، تصرف قدیمی یا سند رسمی، آن را متعلق به خود میداند. -
صدور برگ تشخیص اشتباه:
در بسیاری از موارد، سازمان منابع طبیعی بدون بررسی دقیق، برگ تشخیص اراضی ملی صادر میکند که منجر به صدور حکم قلمع قم توسط جهاد می شود و میتواند حقوق افراد را خدشهدار کند. اعتراض به این برگ، از دلایل رایج طرح دعوا در دادگاه است. -
اعتراض به اقدامات اداری یا اجرایی سازمان:
مواردی مانند قلع و قمع درختان، جلوگیری از ساختوساز، ممانعت از کشاورزی یا واگذاری زمین به اشخاص دیگر، همگی میتوانند موجب شکایت شوند. -
عدم پاسخگویی یا قصور اداری:
عدم ارائه استعلام در مهلت قانونی، بیتوجهی به درخواستهای مردمی، یا نقض تشریفات اداری در فرایندهای منابع طبیعی، از جمله دلایلی است که میتوان از طریق «میز خدمت الکترونیک» یا «دیوان عدالت اداری» پیگیری کرد. -
تصرف و تخریب منابع طبیعی توسط اشخاص یا ارگانها:
در برخی موارد هم شهروندان یا فعالان محیطزیست، علیه کسانی که مرتکب تخریب جنگل، تجاوز به مراتع یا آلودگی منابع طبیعی شدهاند، شکایت میکنند.
نکته:شکایت از منابع طبیعی میتواند اداری، حقوقی یا کیفری باشد؛ بسته به اینکه موضوع شکایت، عملکرد اداره باشد یا ادعای مالکیت زمین. در ادامه مقاله، تفاوت مسیرهای قانونی و نحوه طرح هر نوع شکایت را بهطور کامل توضیح خواهیم داد.
مراجع رسیدگی به شکایت از منابع طبیعی
برای طرح شکایت از منابع طبیعی یا دفاع از مالکیت شخصی نسبت به زمینی که ملی اعلام شده، باید ابتدا مرجع صالح را تشخیص داد. بسته به نوع شکایت (اداری یا حقوقی)، مسیر طرح دعوا و روند رسیدگی متفاوت خواهد بود.
📌 دادگاه عمومی حقوقی؛ مرجع دعواهای مربوط به مالکیت زمین
اگر شکایت شما مربوط به ادعای مالکیت زمین، ابطال برگ تشخیص منابع طبیعی، درخواست اصلاح سند یا اثبات احیا و تصرف قدیمی باشد، مرجع رسیدگی دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک است.
در این نوع پروندهها، شاکی (خواهان) باید بتواند با مدارک معتبر مثل سند رسمی، عکسهای هوایی یا گزارش کارشناسی، سابقه احیا پیش از سال ۱۳۴۱ یا ۱۳۶۵ را اثبات کند. این دعاوی ماهیت مالی و ملکی دارند و طی روند کامل دادرسی با حضور طرفین رسیدگی میشوند.
📌 دیوان عدالت اداری؛ مرجع اعتراض به تصمیمات اداری منابع طبیعی
در صورتی که شکایت مربوط به تصمیمات اداری سازمان منابع طبیعی باشد مانند:
- صدور رأی کمیسیون ماده واحده،
- خودداری از پاسخدهی یا اجرای تعهد،
- صدور بخشنامه یا دستورالعمل خلاف قانون،
میتوان شکایت را در دیوان عدالت اداری ثبت کرد. دیوان، بالاترین مرجع رسیدگی به تخلفات و تظلمات از سازمانها و ادارات دولتی است و صلاحیت رسیدگی به اقدامات اداری منابع طبیعی را دارد.
البته توجه داشته باشید که دیوان عدالت اداری حکم به مالکیت صادر نمیکند؛ بلکه فقط میتواند تصمیم اداری نهاد مربوطه را ابطال یا اصلاح کند. برای اثبات مالکیت، باید به دادگاه حقوقی مراجعه شود. همچنین یکی از جهات جلوگیری از تخریب ویلاها شکایت به این مرجع می باشد.
📌 سامانههای مربوط به ثبت شکایت از منابع طبیعی
بسته به نوع شکایت، میتوانید از یکی از سامانههای زیر استفاده کنید:
-
سامانه میز خدمت منابع طبیعی (mizekhedmat.frw.ir):
برای شکایت از عملکرد ادارات منابع طبیعی در سطح استانها و شهرستانها. -
سامانه ساجد (sajed.divan-edalat.ir):
برای ثبت دادخواست در دیوان عدالت اداری؛ شکایات اداری علیه سازمان منابع طبیعی. -
سامانه ثنا (adliran.ir):
برای دریافت ابلاغیهها، ثبتنام حساب کاربری، و پیگیری پروندههای دیوان یا دادگاه.
شکایت از منابع طبیعی در دیوان عدالت اداری؛ شرایط و مراحل
دیوان عدالت اداری، مرجعی است که به شکایات افراد از تصمیمات و اقدامات ادارات دولتی، از جمله سازمان منابع طبیعی، رسیدگی میکند. اگر شما از تصمیم یک اداره منابع طبیعی ناراضی هستید یا احساس میکنید که حقی از شما تضییع شده، میتوانید از طریق دیوان عدالت اداری، شکایت خود را پیگیری کنید.
📌 چه نوع شکایاتی در دیوان عدالت اداری قابل طرح است؟
دیوان عدالت اداری فقط به تصمیمات و اقدامات اداری رسیدگی میکند، نه دعاوی مالکیت. بنابراین اگر:
- اداره منابع طبیعی رأی به ملی بودن زمین شما داده؛
- کمیسیون ماده واحده تصمیمی علیه شما صادر کرده؛
- سازمان از انجام وظایف قانونیاش خودداری کرده؛
- یا مصوبهای خلاف قانون صادر شده است،
میتوانید شکایت خود را در دیوان عدالت اداری ثبت نمایید. توجه داشته باشید که اگر هدف شما اثبات مالکیت زمین یا درخواست صدور سند مالکیت است، دیوان صلاحیت رسیدگی ندارد و باید به دادگاه عمومی حقوقی مراجعه کنید.
مراحل ثبت دادخواست در دیوان عدالت اداری
در ادامه، مراحل ثبت شکایت در دیوان عدالت اداری را بهصورت مرحلهای میخوانید:
1. ثبتنام در سامانه ثنا
ابتدا باید در سامانه ثنا (adliran.ir) ثبتنام و احراز هویت شوید. این سامانه برای دریافت ابلاغیهها و پیگیری پروندهها استفاده میشود.
2. ورود به سامانه ساجد
پس از ثبتنام در ثنا، با نام کاربری و رمز خود وارد سامانه ساجد شوید. این سامانه مخصوص ثبت دادخواستهای دیوان عدالت اداری است.
3. انتخاب نوع درخواست
در صفحه کاربری، نوع دادخواست را مشخص کنید:
مثلاً «دادخواست بدوی» یا «تجدیدنظر» یا «اعتراض به رأی کمیسیون».
4. تکمیل فرم دادخواست
در این بخش باید اطلاعات زیر را وارد کنید:
- مشخصات شاکی (شما)
- مشخصات طرف شکایت (مثلاً اداره کل منابع طبیعی استان …)
- موضوع شکایت (مثلاً اعتراض به برگ تشخیص یا رأی کمیسیون ماده واحده)
- شرح شکایت و دلایل قانونی
- مستندات: اسناد مالکیت، رأی کمیسیون، نقشه، عکس هوایی و …
5. پرداخت هزینه دادرسی و ثبت نهایی
پس از تکمیل فرم، باید مبلغ مربوط به هزینه دادرسی را پرداخت کنید. سپس دادخواست شما ثبت و کد رهگیری برای پیگیری ارائه میشود.
📌 پیگیری شکایت از طریق سامانه ثنا
ابلاغیهها و وضعیت رسیدگی پرونده، فقط از طریق سامانه ثنا در دسترس است. پس از ثبت دادخواست در ساجد، پیامک اطلاعرسانی دریافت میکنید و برای مشاهده جزئیات، باید وارد حساب ثنا شوید.
📌 رأی دیوان عدالت اداری چه اثری دارد؟
اگر دیوان به نفع شما رأی دهد، ممکن است دیوان دستور موقت توقف عملیات اجرایی صادر کرده و یا رأی کمیسیون ماده واحده یا تصمیم سازمان منابع طبیعی را باطل کند. در این صورت، سازمان موظف به رعایت حکم صادرشده است و میتوانید مراحل اداری مربوط به اصلاح وضعیت ملک را پیگیری کنید. اگر رأی به ضرر شما باشد، در مدت ۲۰ روز برای ساکنین داخل ایران و دو ماه برای خارج از کشور، میتوانید دادخواست تجدیدنظر بدهید.
نحوه طرح دعوی علیه منابع طبیعی و پسگرفتن زمین
یکی از شایعترین اختلافات حقوقی با سازمان منابع طبیعی، مربوط به بازپسگیری زمینهایی است که ملی اعلام شدهاند، در حالی که فرد مدعی مالکیت آنهاست. اگر شما نیز با چنین مشکلی مواجه هستید، باید از طریق طرح دعوا در دادگاه حقوقی، اقدام قانونی خود را آغاز کنید. مراحل گامبهگام برای طرح دعوی علیه منابع طبیعی:
۱. تعیین وضعیت ملک؛ ملی یا غیرملی بودن
اولین قدم، مشخص کردن وضعیت قانونی زمین است. برای این کار باید نقشه ملک را توسط کارشناس رسمی دادگستری (رشته ثبتی یا نقشهبرداری) تهیه کنید. با در دست داشتن نقشه و مدارک هویتی و مالکیت، به دفتر پیشخوان دولت مراجعه کرده و استعلام ملی/غیرملی بودن زمین را از اداره منابع طبیعی بگیرید؛ پاسخ استعلام مشخص میکند که زمین از نظر اداره، ملی است یا خیر.
۲. تهیه مدارک لازم برای شکایت
در صورت ملی اعلام شدن زمین، باید مدارکی تهیه کنید که سابقه احیای انسانی و مالکیت شما را اثبات کند، از جمله:
- نقشه دو هزارم تاییدشده توسط کارشناس رسمی؛
- سند رسمی یا عادی، قولنامه، بنچاق یا گواهی مالکیت قدیمی؛
- عکسهای هوایی قدیمی (معمولاً قبل از سال ۱۳۴۱ یا ۱۳۶۵) از سازمان نقشهبرداری کشور؛
- استشهاد محلی، گواهی جهاد کشاورزی، یا گزارش شورا و بخشداری؛
- پرینت استعلام ملی بودن ملک از منابع طبیعی.
توجه داشته باشید که در صورتی که نتوانید این موضوع را اثبات کنید، ممکن است به جرم تصرف عدوانی اراضی ملی متهم شوید.
۳. تنظیم دادخواست و مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
پس از آمادهسازی مدارک، دادخواستی تنظیم میشود که معمولاً خواستههایی مانند:
- اثبات مالکیت،
- ابطال برگ تشخیص منابع طبیعی،
- خروج پلاک از اراضی ملی،
- و در صورت واگذاری زمین، الزام به پرداخت بهای عادله،
در آن مطرح میشود. سپس باید به دفتر خدمات قضایی مراجعه کرده و دادخواست را ثبت و به دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک ارسال نمایید.
📌 نحوه رسیدگی دادگاه و صدور حکم
پس از ثبت دادخواست، شعبه دادگاه وقت رسیدگی تعیین میکند. در جلسه دادرسی، با بررسی مدارک و گزارش کارشناسان، وضعیت ملک ارزیابی میشود و اگر اثبات شود که ملک قبل از تاریخ قانونی (مثلاً ۱۳۴۱ یا ۱۳۶۵) احیا شده و مستثنی از اراضی ملی است، حکم به نفع مالک صادر میشود. در مواردی که زمین قبلاً به ارگان یا نهاد دیگری واگذار شده، دادگاه میتواند حکم به پرداخت بهای عادله صادر کند.
✅ نکته کلیدی:
در صورتی که زمین شما واقعاً سابقه کشاورزی، قنات، راه عبور، باغ یا حتی بنای قدیمی داشته باشد، با ارائه عکسهای هوایی و نقشههای کارشناسی دقیق، امکان موفقیت در پرونده بسیار بالاست. همچنین اگر زمین قبلاً به شما واگذار شده اما سازمان منابع طبیعی از اجرای تعهد خودداری میکند، مسیر شکایت متفاوت خواهد بود و میتوان آن را از طریق دیوان عدالت اداری نیز پیگیری کرد.
هزینههای شکایت از منابع طبیعی و ریسکهای دادرسی
شکایت از منابع طبیعی بهویژه در پروندههایی که مربوط به اثبات مالکیت یا ابطال برگ تشخیص ملی بودن زمین است، علاوهبر پیگیری حقوقی دقیق، نیازمند صرف هزینههایی مشخص است. آگاهی از این هزینهها، به افراد کمک میکند تا با آمادگی بیشتری وارد فرآیند قضایی شوند. مهمترین هزینههای شکایت از منابع طبیعی:
1. هزینه دادرسی
بر اساس تعرفه سالانه قوه قضاییه محاسبه میشود و بسته به نوع خواسته (مالی یا غیرمالی) و ارزش منطقهای ملک متغیر است. برای دعوای مالی مثل اثبات مالکیت یا مطالبه بهای زمین، هزینه دادرسی حدود ۳.۵ درصد از بهای خواسته خواهد بود.
2. هزینه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
برای ثبت دادخواست، ارائه مدارک و ارسال به دادگاه، دفاتر خدمات قضایی مبلغی را طبق تعرفه رسمی دریافت میکنند. هزینه صدور رمز و ثبتنام در سامانه ثنا هم در همین دفاتر اخذ میشود.
3. هزینه کارشناسی نقشه و UTM
برای ارائه نقشه ملک توسط کارشناس رسمی دادگستری، مبلغی بین ۳ تا ۱۰ میلیون تومان (و گاهی بیشتر) بسته به متراژ و موقعیت زمین باید پرداخت شود.
4. هزینه عکسهای هوایی
دریافت عکسهای هوایی از سازمان نقشهبرداری کشور هزینه دارد که بر اساس متراژ و تعداد سالهای درخواستی متغیر است.
5. هزینه وکیل
اگر بخواهید وکیل متخصص دعاوی منابع طبیعی و دیوان عدالت اداری استخدام کنید، بسته به تجربه و حساسیت پرونده، حقالوکاله متفاوت خواهد بود. معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ میلیون تومان متغیر است؛ در پروندههای بزرگتر حتی بیشتر.
❗ ریسکها و مشکلات رایج در این نوع دعاوی:
- نداشتن سند رسمی: باعث میشود بار اثبات بر عهده مالک باشد و نیاز به مدارک فنی و شهودی قوی داشته باشد.
- اشتباه در جانمایی ملک: اگر نقشه یا عکس هوایی با پلاک ثبتی تطابق نداشته باشد، احتمال رد دعوا زیاد میشود.
- واگذاری زمین به نهاد دیگر توسط منابع طبیعی: در این صورت دعوا باید به طرفیت آن نهاد هم مطرح شود.
- طولانی بودن فرآیند رسیدگی: بهخصوص اگر اعتراض، تجدیدنظر یا ارجاع به کارشناسی چندمرحلهای پیش آید.
- هزینههای پیشبینینشده: ممکن است در طول پرونده، چندین بار کارشناسی، اعتراض به نظر کارشناس، نقشه جدید و هزینههای اضافی نیاز شود.
نمونه دادخواست اثبات مالکیت علیه منابع طبیعی
وقتی که اداره منابع طبیعی یک زمین را ملی اعلام میکند و شما مدعی هستید که آن زمین از گذشته در تملک، تصرف یا احیای شما بوده، باید از طریق دادگاه عمومی حقوقی و با تنظیم دادخواستی رسمی، اقدام به اثبات مالکیت و خروج ملک از اراضی ملی نمایید. در ادامه، یک نمونه دادخواست کامل، رسمی و قابل استفاده برای اثبات مالکیت علیه اداره منابع طبیعی را مشاهده میکنید:
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان …
با سلام و احترام
اینجانب … فرزند … به شماره ملی … و ساکن …، به موجب این دادخواست، دعوای خود را علیه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان … مطرح مینمایم:
خوانده:
اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان …
نشانی: …خواسته:
اثبات مالکیت نسبت به پلاک ثبتی شماره … بخش … واقع در …
ابطال برگ تشخیص اراضی ملی صادره از سوی اداره منابع طبیعی به شماره … مورخ …
الزام اداره منابع طبیعی به اصلاح سوابق ثبتی و خروج ملک از شمول اراضی ملی
(در صورت واگذاری ملک به غیر) صدور حکم به پرداخت بهای عادله روز ملک
دلایل و مستندات:
سند مالکیت رسمی / قولنامه مورخ …
نقشه دو هزارم تهیهشده توسط کارشناس رسمی دادگستری
عکسهای هوایی سال ۱۳۴۵ اخذشده از سازمان نقشهبرداری کشور
استشهادیه محلی و گواهی جهاد کشاورزی مبنی بر سابقه بهرهبرداری
برگ تشخیص شماره … اداره منابع طبیعی (مورد اعتراض)
شرح ماوقع:
اینجانب از سال … بهطور مستمر در پلاک ثبتی شماره … واقع در … مشغول زراعت، کشت و احیای زمین بودهام. ملک مورد نظر دارای سابقه احیا و بهرهبرداری قبل از سال ۱۳۴۱ است. بهرغم این سابقه، اداره منابع طبیعی اخیراً با صدور برگ تشخیص، آن را جزو اراضی ملی اعلام کرده و مانع ادامه فعالیت من در زمین شده است.
با استناد به مدارک تقدیمی، از دادگاه محترم تقاضای رسیدگی و صدور حکم بر اثبات مالکیت و خروج ملک از شمول اراضی ملی را دارم.با احترام
نام و نامخانوادگی
امضاء
تاریخ
شماره تماس
پیوستها: (تمام مدارک ضمیمه شود)
سوالات متداول
در این قسمت از مطلب، سوالات متداول پیرامون شکایت از منابع طبیعی مطرح شده است:
❓من زمینی دارم که از پدرم به ارث رسیده و سالها کشاورزی میکردیم، ولی منابع طبیعی تازه اونو ملی اعلام کرده؛ باید از کجا شروع کنم؟
✅ در چنین شرایطی، شما باید ابتدا وضعیت ثبتی ملک را مشخص کنید. با مراجعه به یک کارشناس رسمی دادگستری، نقشه ملک را تهیه کرده و سپس از طریق دفتر پیشخوان دولت، استعلام ملی یا غیرملی بودن زمین را از منابع طبیعی بگیرید. اگر زمین ملی اعلام شده باشد، باید دادخواستی با عنوان «اثبات مالکیت و خروج از اراضی ملی» در دادگاه عمومی حقوقی محل ملک مطرح کنید. تهیه عکسهای هوایی قدیمی و ارائه سند یا استشهادیه محلی کمک زیادی به موفقیت شما خواهد کرد.
❓اداره منابع طبیعی پاسخ استعلام ما رو نداده و کارمون عقب افتاده؛ میتونیم شکایت کنیم؟
✅ بله، میتوانید. اگر اداره منابع طبیعی در پاسخ به استعلام، درخواست یا نامهنگاریهای رسمی شما کوتاهی کرده، میتوانید شکایت خود را در سامانه میز خدمت منابع طبیعی (mizekhedmat.frw.ir) ثبت کنید و کد رهگیری دریافت نمایید. در صورتی که این مسیر نتیجه ندهد، امکان طرح شکایت در دیوان عدالت اداری هم وجود دارد. این نوع شکایت تحت عنوان «استنکاف از انجام وظیفه اداری» در دیوان قابل رسیدگی است.
❓آیا بدون وکیل هم میشه از منابع طبیعی شکایت کرد یا الزامی به داشتن وکیل هست؟
✅ داشتن وکیل الزامی نیست، اما شدیداً توصیه میشود. چون دعاوی منابع طبیعی، بهویژه پروندههای مربوط به اراضی ملی، بسیار تخصصی، فنی و پُر از جزئیات هستند. اگر تجربه کافی نداشته باشید، ممکن است در تنظیم دادخواست، ارائه مدارک یا دفاع از حقوقتان دچار ضعف شوید و رأی دادگاه به نفع اداره منابع طبیعی صادر شود. وکیل متخصص میتواند از ابتدا به شما کمک کند تا با مدارک قوی و استراتژی درست، احتمال موفقیت را بالا ببرید.