سه طلاقه کردن یکی از مفاهیم پیچیده و در عین حال مهم در فقه اسلامی و حقوق خانواده ایران است که درک دقیق آن برای بسیاری از افراد چالشبرانگیز است. این اصطلاح که در موارد خاص به کار میرود، نهتنها پیامدهای فقهی و شرعی دارد بلکه در قوانین مدنی نیز آثار حقوقی مهمی به دنبال دارد.
در این مقاله قصد داریم با زبانی ساده اما دقیق، موضوع سه طلاقه کردن زن، شرایط تحقق آن، آثار آن از جمله حرمت ازدواج مجدد، و تفاوت آن با طلاق عادی را بررسی کنیم. همچنین به آیات مرتبط در قرآن، نظر فقهای شیعه و سنی، و مفهوم محلل خواهیم پرداخت تا تصویری روشن از این مسئله ارائه شود.
سه طلاقه کردن یعنی چه؟
سه طلاقه کردن، یکی از احکام خاص در فقه اسلامی و قانون مدنی ایران است که به شرایط خاصی از طلاقهای مکرر میان یک زن و مرد اشاره دارد. در این حالت، زن و مرد سه بار با یکدیگر ازدواج میکنند و هر بار از یکدیگر طلاق میگیرند. پس از سومین طلاق، دیگر امکان ازدواج مجدد میان آنها وجود ندارد، مگر با تحقق شروط خاصی که در ادامه توضیح خواهیم داد.
📌 تعریف سه طلاقه در قانون مدنی
بر اساس ماده ۱۰۵۷ قانون مدنی، زنی که سه مرتبه به عقد دائم یک مرد درآمده و هر بار از او طلاق گرفته است، دیگر نمیتواند برای بار چهارم به عقد همان مرد درآید، مگر آنکه:
- پس از سومین طلاق با مرد دیگری به عقد دائم درآید؛
- نزدیکی (رابطه زناشویی) میان او و شوهر دوم واقع شود؛
- ازدواج دوم بهصورت طبیعی با طلاق، فسخ یا فوت شوهر دوم پایان یابد.
در این صورت، زن میتواند برای بار چهارم با شوهر اول خود ازدواج کند. به مردی که با این هدف با زن ازدواج میکند تا مسیر ازدواج مجدد با شوهر اول باز شود، محلل گفته میشود.
❌ سه طلاق در یک مجلس قابل قبول نیست
در فقه شیعه و رویه قانون مدنی ایران، گفتن سهبارهی لفظ طلاق در یک جلسه (مثلاً: “تو را طلاق میدهم، طلاق میدهم، طلاق میدهم”) نه تنها منجر به تحقق سه طلاق نمیشود، بلکه طبق نظر اغلب فقها، حتی یک طلاق هم محسوب نمیگردد یا حداکثر یک طلاق رجعی به شمار میآید.
سه طلاقه شدن تنها وقتی محقق میشود که:
- طلاق اول واقع شود؛
- سپس زن در عده طلاق یا پس از پایان عده، با همان مرد دوباره ازدواج کند؛
- طلاق دوم و سپس ازدواج سوم نیز به همین ترتیب رخ دهد؛
- پس از سومین طلاق، دیگر امکان رجوع بعد از طلاق وجود نخواهد داشت.
این ساختار با هدف جلوگیری از سوءاستفاده مرد از حق طلاق و بیثباتسازی نهاد خانواده تنظیم شده است.
طلاق معمولی چیست؟
در طلاق معمولی، زن و مرد تنها یک بار از یکدیگر جدا میشوند. اگر طلاق از نوع رجعی باشد، مرد میتواند در مدت عده به زن رجوع کند و زندگی مشترک را از سر بگیرند؛ اگر هم عده تمام شود، امکان ازدواج مجدد میان آنها با عقد رسمی جدید وجود دارد. در این حالت، هیچ ممنوعیتی برای بازگشت به زندگی مشترک وجود ندارد و زن برای مرد حرام نمیشود.
🔍 سه طلاقه چه تفاوتی با طلاق معمولی دارد؟
در سه طلاقه، زن و مرد سه بار به عقد هم درآمده و سه بار نیز از هم طلاق گرفتهاند. بر اساس ماده ۱۰۵۷ قانون مدنی، پس از سومین طلاق، دیگر ازدواج مجدد زن با همان مرد شرعاً و قانوناً ممنوع است، مگر اینکه:
- زن با مرد دیگری ازدواج کند؛
- بین آنها نزدیکی واقع شود؛
- بهطور طبیعی از یکدیگر جدا شوند (طلاق، فسخ یا فوت مرد دوم).
پس از این چرخه، امکان ازدواج مجدد زن با همسر اولش بهصورت محدود و مشروط وجود خواهد داشت. این قاعده با هدف جلوگیری از بازی گرفتن نهاد خانواده و طلاقهای پیدرپی تدوین شده است.
❗️فرق در آثار شرعی و حقوقی
در طلاق معمولی، امکان رجوع و ازدواج مجدد سادهتر است. در سه طلاقه، حرمت ابدی موقت به وجود میآید که تنها با ازدواج واقعی با مرد دیگر و جدایی از او رفع میشود. رجوع در طلاق رجعی بدون عقد ممکن است، اما در سه طلاقه هیچگونه رجوعی پذیرفته نیست مگر پس از محلل.
شرایط تحقق سه طلاقه در اهل سنت
برای آنکه سه طلاقه شدن زن از نظر فقه شیعه و قانون مدنی ایران بهدرستی محقق شود، باید سه ازدواج و سه طلاق مستقل میان همان زن و مرد رخ دهد. این شرایط در فقه، آیات قرآن و قوانین داخلی با دقت تبیین شدهاند تا از برداشتهای نادرست و سوءاستفاده از طلاق جلوگیری شود. در ادامه، جزئیات آن را بررسی میکنیم.
📌 سه طلاقه در فقه اهل سنت
در فقه اهل سنت، بر خلاف فقه شیعه، برخی مکاتب مانند حنفی و مالکی معتقدند که اگر مرد در یک مجلس سه بار کلمه طلاق را به زبان بیاورد، سه طلاق واقع میشود؛ حتی اگر ازدواج مجددی بین آنها صورت نگرفته باشد.
به عنوان مثال، در برخی فرهنگهای اهل سنت، گفته شده اگر مرد بگوید: «تو را سه طلاقه کردم»، همان لحظه زن سه طلاقه میشود و بر او حرام ابدی موقت میگردد و زن و شوهر به یکدیگر نامحرم می شوند. البته، برخی فقیهان اهل سنت نیز نظر شیعه را پذیرفته و اجرای سه طلاق در یک جلسه را مکروه یا حتی باطل میدانند.
📌 سه طلاقه در فقه حنفی
در فقه حنفی که یکی از مکاتب فقهی اهل سنت است، سه طلاق در یک مجلس صحیح ولی حرام دانسته شده است. یعنی اگرچه از نظر فقهی آثار آن برقرار میشود، اما از لحاظ اخلاقی و اجتماعی عملی ناپسند شمرده میشود. این رویکرد در بسیاری از کشورهای اسلامی تابع فقه حنفی، در قوانین احوال شخصیه نیز مشاهده میشود.
حکم ازدواج مجدد با زن سه طلاقه
ازدواج مجدد با زن سه طلاقه، تنها در صورتی ممکن است که شرایط خاصی تحقق یافته باشد. این محدودیت، هم در قرآن کریم و هم در قانون مدنی ایران با صراحت بیان شده است و رعایت آن از نظر شرعی الزامی است. این بخش از مقاله به بررسی دقیق این شرایط و نقش مهم «محلل» در امکان ازدواج مجدد زن و شوهر سابق میپردازد.
🔍 نقش محلل در ازدواج مجدد
اصطلاح «محلل» به مردی اطلاق میشود که زن، پس از سومین طلاق از شوهر سابق خود، با او ازدواج میکند. اما این ازدواج تنها در صورتی زمینهساز حلال شدن زن برای شوهر قبلی است که:
- ازدواج با محلل دائم و واقعی باشد (نه صوری یا موقتی)؛
- نزدیکی (رابطه زناشویی واقعی) میان زن و محلل واقع شود؛
- جدایی طبیعی از محلل رخ دهد (یعنی از طریق طلاق، فسخ یا فوت شوهر دوم).
در غیر این صورت، ازدواج چهارم زن با شوهر اول خود همچنان حرام خواهد بود و اعتبار شرعی و قانونی نخواهد داشت.
📌 نکته مهم: اگر مردی صرفاً بهصورت صوری و بدون نیت واقعی، با زن ازدواج کند تا زمینه ازدواج مجدد با شوهر اول فراهم شود، این ازدواج شرعاً باطل است و حتی اگر نزدیکی هم رخ دهد، اثر محللیت ندارد.
بر اساس ماده ۱۰۵۷ قانون مدنی:
«زنی که سه مرتبه متوالی زوجه یک نفر بوده و طلاق داده شده، بر آن مرد حرام میشود؛ مگر آنکه به عقد دائم مرد دیگری درآید و پس از وقوع نزدیکی، از آن مرد جدا شود.»
این ماده تأکید میکند که تنها پس از ازدواج دائم و نزدیکی با مردی دیگر و جدایی از او، زن میتواند بار دیگر با شوهر قبلی خود ازدواج کند. بنابراین، صرف خواندن صیغه عقد یا ازدواج صوری بدون رابطه زناشویی، کفایت نمیکند و موجب حلال شدن زن برای شوهر سابق نخواهد شد.
✅ چرا زن سه طلاقه بر شوهرش حرام میشود؟
فقهای شیعه تأکید دارند که این قاعده برای آن وضع شده تا مرد نتواند زن را ابزار تصمیمات احساسی یا ابزاری خود قرار دهد. اگر مرد بداند که پس از سومین طلاق، دیگر بهسادگی نمیتواند به همسر خود برگردد، با احتیاط بیشتری تصمیم به طلاق میگیرد.
این بازدارندگی در فقه، بهعنوان مکانیزم حمایتی از زن و خانواده شناخته میشود. این حرمت براساس آیه ۲۳۰ سوره بقره و ماده ۱۰۵۷ قانون مدنی، با هدف جلوگیری از سوءاستفاده از طلاق و حفظ قداست نهاد خانواده وضع شده است. ازدواج مجدد تنها در صورت ازدواج دائم با مرد دیگر، وقوع نزدیکی، و جدایی طبیعی (طلاق یا فوت) از او ممکن خواهد بود.
مفاهیم کمتر شناختهشده: شش طلاقه و نه طلاقه
ممکن است تصور شود که احکام طلاق تنها به سه طلاقه محدود میشود، اما در عمل، مفاهیمی چون «شش طلاقه» و «نه طلاقه» نیز در بین مردم رایج شدهاند. این اصطلاحات برخاسته از تکرار ازدواج و طلاق میان یک زن و مرد هستند که گرچه در قانون بهصورت مستقیم به آنها اشاره نشده، اما در فقه اسلامی و رویه قضایی، معنا و پیامد خاص خود را دارند.
📌 شش طلاقه یعنی چه؟
اگر زن و مردی پس از سه طلاق و تحقق شرایط محلل (یعنی ازدواج با مردی دیگر، وقوع نزدیکی و طلاق از او)، مجدداً با یکدیگر ازدواج کنند و دوباره همین فرآیند تکرار شود (یعنی سه ازدواج و سه طلاق دیگر)، زن برای دومین بار سه طلاقه میشود.
به این حالت در عرف، «شش طلاقه» گفته میشود؛ اما از نظر فقهی، دوبار سه طلاقه به حساب میآید و هر بار پس از سه طلاق، تحقق ازدواج با محلل شرط بازگشت است.
📌 نه طلاقه چیست و چرا ازدواج ابدی ممنوع میشود؟
اگر این روند برای بار سوم نیز تکرار شود (یعنی زن و مرد سه نوبت سهطلاقه شوند)، مجموعاً زن نه بار از همان مرد طلاق گرفته است. اینجا دیگر موضوع بسیار جدیتر میشود.
📌 طبق نظر فقهای شیعه، اگر زن سه بار سه طلاقه شود (یعنی نه طلاق از یک مرد)، دیگر برای همیشه بر آن مرد حرام میشود. در این حالت حتی اگر شرایط محلل هم محقق شود، ازدواج مجدد آنها دیگر امکانپذیر نیست و حرمت ابدی شرعی بهوجود میآید.
⚠️ نکته مهم حقوقی
گرچه اصطلاحات «شش طلاقه» و «نه طلاقه» در قانون مدنی ایران صراحتاً ذکر نشدهاند، اما بر پایهی فقه امامیه که مبنای قانون مدنی ماست، احکام آنها از طریق قاعده سه طلاقه بهطور غیرمستقیم قابل استخراج است و در بسیاری از دادگاههای خانواده، مبنای صدور رأی قرار میگیرند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون سه طلاقه کردن مطرح شده است:
❓من بعد از دو بار طلاق با همسرم دوباره ازدواج کردم. الان دوباره اختلاف داریم. اگر اینبار طلاق بگیریم، میتونیم باز هم با هم ازدواج کنیم؟
✅ اگر شما و همسرتان سه بار با هم ازدواج کردهاید و هر سه بار طلاق گرفتهاید، طبق قانون و فقه اسلامی، دیگر نمیتوانید برای بار چهارم با یکدیگر ازدواج کنید، مگر اینکه همسر شما با مرد دیگری به عقد دائم درآید، با او نزدیکی داشته باشد و سپس بهصورت طبیعی از آن مرد جدا شود (طلاق یا فوت). در غیر این صورت، ازدواج مجدد شما از نظر شرعی و قانونی باطل خواهد بود.
❓همسرم گفت «تو را سه طلاقه کردم» ولی این جمله را فقط یکبار گفت. آیا واقعاً سه طلاقهام کرده؟
✅ خیر. در فقه شیعه، گفتن سهباره لفظ طلاق در یک مجلس (مثلاً «تو را سه طلاقه کردم») بههیچوجه معادل سه طلاق واقعی نیست. چنین عبارتی حداکثر فقط یک طلاق رجعی محسوب میشود و برای تحقق سه طلاق واقعی، باید سه بار ازدواج مستقل و طلاق واقعی انجام شود. بنابراین شما از نظر شرعی هنوز همسر او محسوب میشوید و امکان رجوع وجود دارد.
❓اگه مردی برای اینکه زن سه طلاقه بتونه به شوهر اولش برگرده، باهاش صیغه کنه و بعد طلاق بده، این ازدواج محلل حساب میشه؟
✅ خیر. ازدواج موقتی (صیغه) یا ازدواجی که صرفاً با هدف محلل بودن و بدون نیت زندگی واقعی انجام شود، نهتنها محلل محسوب نمیشود، بلکه باطل است و اثر شرعی ندارد.