اگر نصف خانه به نام زن باشد | امکان پس گرفتن، فوت زن، مهریه

در سال‌های اخیر، تعیین اموال غیرمنقول مانند خانه، به‌ویژه سهم مشخصی از آن نظیر سه دانگ یا نصف خانه، به عنوان مهریه در سند ازدواج، به یکی از راهکارهای پرکاربرد میان زوجین تبدیل شده است. این موضوع در عین حال که امنیت مالی نسبی برای زن ایجاد می‌کند، از نظر قانونی و حقوقی نیز نکات مهم و گاه پیچیده‌ای دارد. از سویی، این پرسش مطرح است که اگر خانه به صورت سه دانگ سه دانگ بین زن و شوهر تقسیم شده باشد، آیا زن می‌تواند همان خانه را بابت مهریه‌اش مطالبه کند؟

از سوی دیگر، در صورت فوت زن یا وقوع طلاق، مالکیت و سرنوشت خانه چه خواهد شد؟ در این مقاله تلاش می‌کنیم تا با نگاهی دقیق به قوانین مدنی و رویه‌های قضایی، به بررسی جامع این سؤالات بپردازیم.

خانه‌ای که سه دانگ سه دانگ باشد، زن می‌تواند به عنوان مهریه بگیرد؟

بله، اگر سه دانگ خانه به نام شوهر باشد و در عقدنامه به‌عنوان مهریه ثبت شده باشد یا زن بخواهد از آن برای وصول مهریه استفاده کند، می‌تواند همان سهم را مطالبه یا توقیف کند. اما سه دانگی که به نام خودش است، جزو مهریه محسوب نمی‌شود چون از قبل مالک آن بوده است.

✅ نکته مهم در توقیف سه دانگ خانه

اگر خانه به صورت شش دانگ باشد و سه دانگ به نام زن و سه دانگ به نام مرد، در این صورت:

• اگر در عقدنامه، سه دانگ خانه به عنوان مهریه تعیین شده باشد، زن می‌تواند همان سه دانگ را مطالبه کرده و درخواست انتقال سند یا توقیف آن را بدهد.
• اگر ملک در رهن یا توقیف باشد، امکان اجرای مهریه از آن سهم محدود شده و زن باید صبر کند تا ملک آزاد شود یا از اموال دیگر مطالبه کند.
• اگر مهریه چیز دیگری است (مثلاً سکه یا وجه نقد) و مرد از پرداخت آن امتناع کند، زن می‌تواند نسبت به سه دانگ شوهر درخواست توقیف اموال بابت مهریه کند، مگر اینکه ملک مشمول مستثنیات دین باشد (مثلاً تنها سرپناه متعارف مرد تلقی شود).

✅ اگر خانه قابل افراز نباشد چه می‌شود؟

در بسیاری از موارد، خانه‌هایی که سه دانگ سه دانگ هستند، قابل تفکیک فیزیکی نیستند (مثلاً یک آپارتمان واحد). در این حالت:

• معمولاً دادگاه دستور فروش کل ملک را صادر می‌کند.
• پس از مزایده، سهم زن از محل سه دانگ مرد پرداخت می‌شود.
• سه دانگ قبلی زن نیز که ملک اوست و از مبلغ فروش جداگانه به او تعلق می‌گیرد.

بنابراین، زن در نهایت می‌تواند سه دانگ شوهر را بابت مهریه بگیرد، اما اجرای این حق بسته به شرایط ثبتی ملک، وضعیت سند، عدم توقیف قبلی، و شرایط زندگی مرد متغیر است.

اگر نصف خانه به نام زن باشد؛ تکلیف مالکیت، طلاق و توقیف ملک

اگر نصف خانه (سه دانگ) به نام زن باشد، او مالک قانونی همان سهم است و مرد نمی‌تواند آن را پس بگیرد؛ مگر اینکه ثابت شود انتقال صوری یا قابل رجوع بوده است. این سه دانگ جزو مهریه زن محسوب نمی‌شود و در صورت مطالبه مهریه، زن فقط می‌تواند سه دانگ متعلق به شوهر را توقیف کند.

🔍 آیا مرد می‌تواند نصف خانه‌ای را که به نام زن است، پس بگیرد؟

در حقوق ثبتی ایران، هر ملک ۶ دانگ دارد. اگر سند خانه به‌گونه‌ای تنظیم شده باشد که سه دانگ آن به نام زن و سه دانگ دیگر به نام شوهر باشد، به این وضعیت اصطلاحاً «نصف خانه به نام زن» گفته می‌شود. حال برای بررسی امکان پس گرفتن سه دانگ خانه از همسر، سه سناریو مطرح می‌شود:

1. زن در خرید مشارکت مالی داشته: انتقال سه دانگ به نام او ناشی از مشارکت در تأمین هزینه بوده و مالکیت قطعی دارد.

2. زن در خرید مشارکت نداشته اما سند به نام او زده شده: این مورد می‌تواند نشان‌دهنده «هبه» باشد. اگر مرد نتواند رجوع از هبه را اثبات کند، زن مالک خواهد بود.

3. مرد مدعی است انتقال صوری بوده: اگر مرد بتواند در دادگاه ثابت کند معامله صرفاً صوری و بدون قصد تملیک بوده، ممکن است سند به نفع او ابطال شود؛ هرچند اثبات این امر دشوار است و نیاز به مدارک و شهود قوی دارد.

در صورت هبه، مرد فقط زمانی می‌تواند رجوع کند که عین مال (خانه) باقی باشد. زن از اقارب خاص (مثلاً فرزند یا نوه) نباشد و دلیل کافی برای رجوع وجود داشته باشد. در غیر این صورت، انتقال سند به نام زن معتبر و غیرقابل بازگشت خواهد بود.

🔍 زن می‌تواند سهم شوهر را بابت مهریه توقیف کند؟

بله، زن می‌تواند سه دانگ متعلق به شوهر را بابت مهریه توقیف کند، اما با رعایت شرایط قانونی:

• اگر مهریه وجه نقد یا سکه باشد و مرد پرداخت نکند، زن می‌تواند سه دانگ شوهر را توقیف کند.
• اگر این سه دانگ تنها محل سکونت شوهر باشد، ممکن است توسط دادگاه جزو مستثنیات دین تشخیص داده شود و توقیف آن ممکن نباشد.
• در صورت توقیف، اگر ملک قابل افراز نباشد، دادگاه حکم به فروش کل ملک داده و سهم زن از محل فروش پرداخت خواهد شد.

به این ترتیب، نصف خانه‌ای که به نام زن است کاملاً متعلق به اوست، و اگر شوهر مهریه را نپردازد، سهم خودش (سه دانگ) می‌تواند برای وصول مهریه به اجرا گذاشته شود.

حقوق قانونی زن در صورتی که نصف خانه به نام او باشد

اگر سه دانگ از خانه به نام زن باشد، او مالک رسمی آن سهم است و حق استفاده، اجاره، یا فروش آن را دارد. همچنین می‌تواند از ورود شوهر در شرایط خاص جلوگیری کند، اجرت‌المثل دریافت کند، سهم خود را اجباراً بفروشد یا درخواست افراز و مزایده ملک را بدهد. این مالکیت در طلاق و مهریه نیز نقش مهمی ایفا می‌کند.

✅ 1. حق استفاده از ملک (حق سکونت برابر)

وقتی زن مالک نیمی از خانه باشد حق استفاده از ملک برای او محفوظ است و شوهر نمی‌تواند زن را از خانه بیرون کند، حتی اگر در خانه سکونت داشته باشند. اگر اختلافی ایجاد شود، دادگاه معمولاً اجازه می‌دهد که هر دو طرف تا زمان تعیین تکلیف ملک، از آن استفاده کنند یا از آن اجرت‌المثل بگیرند.

✅ 2. امکان ممانعت از ورود شوهر یا حتی الزام به تخلیه

اگر شرایط زندگی به‌گونه‌ای باشد که ادامه سکونت زن و مرد در خانه ممکن نباشد (مثلاً طلاق در جریان باشد یا خشونت خانگی اتفاق بیفتد) زن می‌تواند با ارائه سند مالکیت خود (۳ دانگ)، از دادگاه درخواست صدور دستور ممانعت از ورود شوهر به ملک را مطرح کند. اگر دادگاه تشخیص دهد که ادامه سکونت شوهر، امنیت یا آرامش زن را تهدید می‌کند، ممکن است به نفع زن رأی صادر کند.

📌نکته: البته چون خانه ملک مشاع است (سه دانگ سه دانگ)، صدور حکم تخلیه برای شوهر نیازمند دلایل قوی مثل خشونت، تهدید، یا مزاحمت اثبات‌شده است ولی اگر کل ملک به نام زن باشد می تواند مانع ورود مرد به خانه شود.

✅ 3. حق اجاره دادن سهم خود

زن می‌تواند بدون اجازه شوهر، سهم سه دانگ خود را اجاره دهد، مشروط بر اینکه توافق طرفین برای سکونت مشترک برهم خورده باشد و امکان تفکیک فیزیکی ملک وجود داشته باشد یا از دادگاه تقاضای اجرت‌المثل برای سهم مشاع خود کند.

📌 اگر ملک قابل افراز نباشد (مثل یک واحد آپارتمان)، زن می‌تواند در ازای عدم استفاده، تقاضای اجرت‌المثل ایام تصرف بدهد.

✅ 4. امکان فروش یا انتقال سهم خود به غیر

زن می‌تواند سه دانگ خود را بفروشد یا به هرکس دیگر منتقل کند، حتی به صورت هبه یا صلح؛ اما چون ملک مشاع است، خریدار جدید نیز شریک ملک می‌شود. در عمل، فروش سهم مشاع بدون رضایت شریک دیگر سخت است، ولی از نظر قانونی ممکن است.

✅ 5. امکان درخواست افراز یا فروش ملک

زن می‌تواند از طریق دادگاه یا اداره ثبت، تقاضای افراز ملک (در صورت امکان تفکیک فیزیکی) یا فروش ملک مشاع از طریق دادگاه و دریافت سهم خود را مطرح کند.

📌 در صورتی که شوهر همکاری نکند و ملک نیز قابل افراز نباشد، دادگاه معمولاً حکم به فروش کل ملک داده و زن سهم خود را از محل فروش دریافت می‌کند.

✅ 6. مؤثر بودن در پرونده طلاق و مهریه

اگر زن صاحب سه دانگ باشد مرد نمی‌تواند خانه را مستثنی از دین اعلام کند چون تمام آن به نام او نیست. در صورت مطالبه مهریه توسط زن، سهم مرد (سه دانگ او) ممکن است برای پرداخت مهریه توقیف شود.

اگر شرط تنصیف اموال در عقدنامه آمده باشد و طلاق از سوی مرد باشد، این ملک نیز در دایره بررسی دارایی‌های مشمول تنصیف قرار می‌گیرد.

اگر خانه به نام زن باشد و زن فوت کند؛ تکلیف خانه و سهم‌الارث

در صورتی که سند رسمی خانه به‌طور کامل به نام زن باشد و او فوت کند، آن خانه جزو «ترکه» محسوب شده و مطابق قانون ارث بین وراث قانونی او تقسیم می‌شود. اما بسته به شرایط خانوادگی متوفی، تعداد و نوع وراث (همسر، فرزندان، پدر و مادر، خواهر و برادر و…) نحوه تقسیم سهم‌الارث از خانه متفاوت خواهد بود. همچنین نکات مهمی در مورد اموال غیرمنقول (مثل خانه)، مراحل انحصار وراثت و حقوق شوهر وجود دارد که باید به دقت بررسی شود.

📌شوهر چقدر از خانه به ارث می‌برد؟

طبق قانون مدنی ایران سهم الارث شوهر در صورت فوت زن به شرح زیر است:

• اگر زن فرزند داشته باشد: شوهر فقط یک‌چهارم (¼) از کل اموال زن را به ارث می‌برد.
• اگر زن فرزند نداشته باشد: سهم شوهر به نصف (½) کل دارایی‌های زن افزایش می‌یابد.
• در نبود هیچ وارثی به‌جز شوهر (مثلاً زن بی‌فرزند و بی‌پدر و مادر): شوهر ممکن است تنها وارث قانونی زن باشد و کل خانه به او برسد.

نکته: برخلاف برداشت‌های قدیمی، شوهر از قیمت خانه (اموال غیرمنقول) نیز سهم ارث می‌برد، نه فقط از پول یا وسایل منقول.

✅ سایر وراث زن و سهم آنان

بسته به شرایط، سایر وراث زن ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• فرزندان: پسران دو برابر دختران سهم می‌برند.

• پدر و مادر: هر کدام در حالت کلی یک‌ششم ارث می‌برند (در صورت نبود فرزند یا همسر، سهم آن‌ها ممکن است بیشتر شود).

• خواهر و برادر: فقط در صورت نبودن فرزند، والدین و همسر، می‌توانند ارث ببرند.

📌مراحل قانونی تقسیم خانه پس از فوت زن

1. ثبت درخواست گواهی انحصار وراثت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
2. بررسی وراث توسط شورای حل اختلاف و صدور گواهی
3. تقسیم یا فروش خانه طبق گواهی انحصار وراثت و توافق یا دستور دادگاه

 اگر خانه قابل تقسیم (افراز) نباشد، معمولاً از طریق مزایده فروخته شده و سهم هر وارث به‌نسبت قانونی پرداخت می‌شود.

✅ اگر زن قبل از فوت، خانه را به شوهر یا فرزندانش واگذار کرده باشد

اگر واگذاری رسمی و بدون شائبه باشد، آن ملک دیگر جزو ترکه نیست. اما اگر واگذاری صوری یا در شرایط مشکوک صورت گرفته باشد، سایر وراث می‌توانند دادخواست ابطال معامله یا صلح را بدهند.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون این موضوع که اگر نصف خانه به نام زن باشد، شرایط تقسیم اموال در حالات مختلف چگونه است مطرح شده است:

❓ ما یک واحد آپارتمان داریم که سه دانگش به نام منه و سه دانگش به نام همسرم. حالا که اختلاف داریم و می‌خوام مهریه‌مو بگیرم، می‌تونم اون سه دانگ شوهرم رو توقیف کنم؟
✅ بله، اگر مهریه شما پرداخت نشده باشد و سه دانگ از خانه به نام همسرتان باشد، می‌توانید آن را بابت مهریه توقیف کنید. البته دادگاه بررسی می‌کند که آیا آن ملک تنها سرپناه متعارف برای شوهرتان محسوب می‌شود یا نه. اگر نباشد، توقیف سه دانگ ممکن است و در نهایت ممکن است کل ملک از طریق مزایده فروخته شود تا سهم شما از مهریه پرداخت گردد.

❓ شوهرم برای اینکه ثابت کنه نصف خونه‌ای که به نام منه صوری بوده، دادخواست داده. من هم سند رسمی دارم. آیا می‌تونه موفق بشه؟
✅ در صورتی که سند رسمی سه دانگ خانه به نام شما تنظیم شده و هیچ مدرکی دال بر صوری بودن انتقال ارائه نشده باشد، اصل بر صحت و درستی سند رسمی است. همسرتان باید با ادله کافی مانند شهادت شهود، اسناد مالی یا اقرار شما، اثبات کند که انتقال صوری و بدون قصد تملیک بوده که کار دشواری است.

❓ زن من فوت کرده و خونه‌ای که توش زندگی می‌کردیم به نام خودش بود. ما یه دختر و یه پسر داریم. من چقدر از این خونه به ارث می‌برم؟
✅ چون شما از همسر فوت‌شده‌تان صاحب فرزند هستید، طبق قانون، یک‌چهارم (¼) از اموال همسر متوفی به شما ارث می‌رسد. سه‌چهارم باقی‌مانده بین فرزندان شما تقسیم می‌شود که پسر دو برابر دختر سهم می‌برد. خانه جزو اموال غیرمنقول محسوب می‌شود و قیمت آن مبنای تقسیم ارث خواهد بود.